Armat - national platforms
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամ՝ Հայերի ցեղասպանության որոշ ասպեկտներն  ու թուրքերի լռությունը

Թուրք պատմաբան Թաներ Աքչամ՝ Հայերի ցեղասպանության որոշ ասպեկտներն ու թուրքերի լռությունը

Գլուխ 1՝ Թաներ Աքչամը թուրքական ազգային «Ես»-ի ու դրա որոշ առանձնահատկությունների մասին

Ռասիզմի գաղափարախոսությունն ու անգաղափարայնությունը ցեղասպանության հարցում

Կան բազմաթիվ ստեղծագործություններ, որոնցում հեղինակները զուգահեռներ են անցկացնում հրեաների ու հայերի ցեղասպանությունների միջև, ձգտում են նույնականացնել այդ իրադարձությունները։ Դրան խթանում է ոչ միայն Թուրքիայի կողմից ցեղասպանության չընդունումը, այլ նաև հարցին եվրոպական տեսանկյունից նայելը։ Որպես կանոն, եվրոպական պատմության մեջ նշանակալի դեր խաղացած գործոնները փորձում են փնտրել նաև հայերի ցեղասպանության մեջ։ Իմ խորը համոզմամբ, այդ կերպ հնարավոր չէ հասկանալ ցեղասպանության բնույթն ու առանձնահատկությունները։

Ինչպիսի՞ դեր ունի ռասիզմը հայերի ցեղասպանության մեջ։ Որոշ մասնագետներ պնդում են, որ հայերի ցեղասպանության մեջ որոշիչ հանգամանք է հանդիսացել հենց թուրքական ռասիզմը։ Ես հակառակ կարծիքի եմ։ Թուրքերը չեն ունեցել տեսություն, որի նպատակը լիներ հայերին որպես ազգ ոչնչացնելը, ինչպես հրեաների դեպքում էր։ 1880-ական թթ․ սկսած, չնայած հասարակությունում անտիսեմիտիզմի նման գաղափարախոսությունների զարգացմանը, հայերին որպես ազգ ոչնչացնելու գաղափարը չի դարձել ողջ հասարակության մտածելակերպը։

Հայկական և թուրքական ընդդիմությունները տասնյակ տարիներ շարունակ համատեղ պայքար են մղել, միասին իրականացրել են ու նշել 1908թ․ հեղափոխությունը։ Նույնիսկ Առաջին Համաշխարհայինից առաջ, չնայած երիտթուրքերի ու հայկական կազմակերպությունների միջև եղած լարվածությանն ու խնդիրներին, նրանց հարաբերություններում բացակայում էր ռասիզմի տարրը։ Ռասիզմը բնորոշ չի եղել նաև օսմանյան ղեկավար մարմիններին, հետևաբար անիմաստ է ժամանակ ծախսել այնպիսի փաստաթղթերի փնտրտուքի վրա, որոնցում կարող է լինել հայ ազգին բնաջնջելու ինչ-որ պլան։ Այդ մաին է վկայում նաև այն, որ բռնագաղթումների ժամանակ ոչ բոլոր հայերին են տեղահանել․ եղել են շրջաններ, որտեղ հայերին ստիպել են կրոնափոխ լինել, ինչի արդյունքում հայերի մի մասը ողջ է մնացել, իսկ պատերազմից անմիջապես հետո նրանց հետ միջպետական սահմանների վերաբերյալ բանակցություններ են վարել։

Հայերին կոտորելու նպատակը չի եղել հայ ռասայի լիկվիդացումը․ հիմնական նպատակն էր հասցնել հայերի քանակը նվազագույնի, որպեսզի նրանք այլևս չսպառնային թուրքական պետականությանը, իսկ թուրքական իշխանությունները կարողանային փրկել այն տարածքները, որոնք մնացել էին պատերազմից հետո:  Ինչ վերաբերում է կրոնական գործոնին, այն օգտագործում էին մուսուլմանական բնակչությանը հայերի դեմ մոբիլիզացնելու նպատակով։

Թուրք նացիոնալիստների հիմնական տարբերությունը գերմանականներից՝ նրանց ծայրահեղ պրագմատիզմի մեջ էր։ Թուրքական իշխանությունների շարժիչ ուժը եղել է անգաղափարայնությունը։ Գաղափարախոսական խառնաշփոթի հիմնական պատճառը եղել է պետական փիլիսոփայությունը, որը բնորոշ էր վեց հարյուրամյա  մեծ կայսրության ղեկավարների սերունդներին․ յուրաքանչյուր գաղափարախոսության չափանիշը եղել է դրա օգտակարությունը, և հանգամանքներից ելնելով, իշխանությունը կարող էր փոխել գաղափարախոսությունը հօգուտ իր շահերի։ Հարյուրամյակների ընթացքում իշխանական էլիտան աառաջնորդվում էր մեկ սկզբունքով, այն է ամեն գնով երկարաձգել կայսրության գոյությունը։

Վեբերին հիշելով, կարելի է խոսել «ռացիոնալ» էլիտայի գոյության մասին։ Այդպիսի մտածելակերպի ձևավորման հիմնական պատճառներից մեկը օսմանական հասարակակարգն էր, որում ահռելի անդունդ էր գոյացել պետության ու ժողովրդի միջև։ Իշխանության աչքերում ժողովուրդն ընդամենը հպատակների բազմություն էր, դրա համար նրանք փորձում էին լրացնել այդ անդունդը զանգվածային բնույթի գաղափարախոսությամբ։ Իշխող էլիտան չափազանց ռացիոնալ էր վերաբերվում գաղափարախոսությանը․ ընդունում էին այն մեկը, որը տվյալ պահին կարող էր օգուտ բերել պետությանը։ Օրինակ, թուրքական նացիոնալիզմի կնքահայրը՝ Յուսուֆ Ակչուրը, իր «Քաղաքականության երեք ձևերը» գրքում հանդես է գալիս որպես պանթուրքիզմի կողմնակից, ելնելով դրա «պետության համար օգտակարությունից»։

Ցեղասպանությունն ու գրավոր փաստաթղթերից օգտվելու ավանդույթը

Օսման-թուրքական ղեկավարների կառավարման փիլիսոփայության հետաքրքիր կողմերից էր նրանց վերաբերմունքը գրավոր փաստաթղթերին։ Արևմտյան և հայ հետազոտողները, որոնք ծանոթ չեն օսման պետական գործիչների մտածելակերպին, թակարդն են ընկնում։ Փորձելով իրար կապել իրադարձություններն ու գրավոր փաստաթղթերը, արևմտյան հետազոտողները ժամանակ են ծախսում հայերին ոչնչացնելու վերաբերյալ փաստաթղթեր գտնելու վրա և առաջ են քաշում փաստաթղթերի միտումնավոր ոչնչացման մասին վարկածը։ Նրանցից ոմանք չեն էլ զլանում փաստաթղթեր հրապարակել, որոնց իսկականությունը դեռ հարցականի տակ է։ Նրանք սխալվոմ են, երբ առաջնորդվում են այն տրամաբանությամբ, թե սոցիալայան  կյանքն ուղիղ կապ ունի գրավոր փաստաթղթերի հետ։ Տրամաբանական է, որ եթե ցեղասպանություն է տեղի ունեցել, այն պետք է ամրագրված լինի գրավոր հրամաններով։ Իրականում, օսմանյան հասարակությունում գրավոր փաստաթղթերն օգտագործվել են ոչ միայն իրական իրադարձությունները հաստատելու, այլ այդ իրադարձություններով մանիպուլացնելու համար։ Դա «բյուրոկրատական աշխարհհայացք» է, որի գլխավոր նպատակն է «զոհաբերել իրականությամբ հանուն նրա, որ ամեն բան ճիշտ ու բարեհաջող երևա թղթի վրա»։ Որպես կանոն, որոշումները սկզբում ընդունվել են բանավոր, իսկ այնուհետև իրադարձություններին հաղորդել են «պաշտոնական» բնույթ։ Դրա հետ մեկտեղ, նույնիսկ բռնագաղթեցման մասին որոշում ընդունելուց հետո, դեսպանների հանձնարարականներում թուրքական իշխանությունները շարունակում էին համառորեն պնդել, որ «բռնագաղթեցման մասին լուրերը մաքուր զրպարտություն են»։ Այդպես, իշխանությունները խաբում էին նույնիսկ իրենց դեսպաններին։ 

Ահա թե ինչու հետազոտողները, որոնք հույս ունեն հայերի ցեղասպանությունը փաստող նյութեր գտնել թուրքական արխիվներում, ցնցված կլինեն, երբ այնտեղ գտնեն բազմաթիվ դատական գործեր, որոնք հարուցվել են պետական գործիչների դեմ հայերի նկատմամբ վատ վերաբերմունքի համար։ Ռազմական նախարարությանը կից ստեղծվել էր հանձնաժողով, որը հետաքննում էր հայերի հանդեպ բռնագաղթումների ժամանակ արձանագրված չարաշահումներն ու անօրինությունները։ Հանձնաժողովը գործել է մինչև 1918թ․։ Մեղադրյալների ընդհանուր թիվը կազմում էր 1397 մարդ, որոնցից շատերը կամ բանտարկվել էին կամ մահապատժի ենթարկվել։

Այսպիսով, փաստաթղթերի վրա հիմնվելով, կարելի է սխալներ թույլ տալ, քանի որ մենք գործ ունենք օսման-թուրքական աշխարհի հետ, որում ընդունված չէր փաստաթղթերում իրականությունը ներկայացնել։ Հակառակը, փաստաթղթերը կազմվում էին, ինչպես որ պետք էր։ Հենց դա է պատճառը, որ հայերի ցեղասպանությունը հաստատող փաստաթղթեր փնտրելը ոչ մի բանի չի բերի։ Ավելի կարևոր է ցույց տալ այն իրականացնող մարդկանց հոգեբանությունը, ինչի համար նոր մոտեցում է հարկավոր փաստաթղթերն ուսումնասիրելու ու գնահատելու համար։

Ցեղասպանության արդյունքը Անատոլիայի թուրքացումն է

Որպես կանոն, ընդունված է խոսել զանգվածային  սպանությունների ոչ տրամաբանական լինելու մասին։ Երբ խոսքը հատկապես գնում է հրեաների ցեղասպանության մասին, տարբեր փաստարկներ են բերվում ռացիոնալ «շահերի» կամ «օգուտների» բացակայության մասին։ Իրոք, հրեաների զանգվածային ոչնչացումը դժվար թե տնտեսական կամ քաղաքական առումներով օգտակար լիներ գերմանացիների համար։ Հայերի ցեղասպանության դեպքում ամեն բան այլ է։ Այդ գործողությունները թուրքերին համապատասխան առավելություններ էին տալիս։ Այլ կերպ ասած, հայերի ցեղասպանությունը չի իրականացվել հանուն ինչ-որ վերացական գաղափարախոսության, այլ հանուն զգալի օգուտների ստացման։

Խոսքը ոչ միայն հարուստների նոր շերտի գոյացման մասին է, որոնք հարստություն էին դիզել հայերին թալանելու միջոցով, այլ նաև ցեղասպանությունից հետո ստեղծված տնտեսական քայքայված վիճակի։ Հայերի ու հույների հետ միասին, աշխուժությունն ու բարեկեցությունը երկար ժամանակով լքեցին Անատոլիան։

Ցեղասպանությունից իրական օգուտ քաղեց պետությունը․ այն հնարավորություն ստացավ Անատոլիայի տարածքում ստեղծել ազգային պետություն։ Օսմանյան կայսրության բոլոր ղեկավարներն ու երիտթուրքական իշխանությունն ավելի շատ վախենում էին, որ քրիստոնյա փոքրամասնությունները տիրելու են Անատոլիային։ Այնպես որ, այդ շրջանի մաքրումը քրիստոնյաներից չէր սահմանափակվում միայն հայերով և իրականացվում էր դեռ Առաջին Համաշխարհային պատերազմից ատաջ, իսկ Անատոլիայի թուրքացումը , հատկապես Բալկանյան պատերազմներից հետո, դարձել էր իշխանությունների համար մեկ  քաղաքական նպատակը:

Երբ խոսքը գնում է Անատոլիան քրիստոնյաներից մաքրելու և այն ամբողջությամբ թուրքացնելու մասին, հայերի ցեղասպանությունն անկասկած, հարկավոր է ուսումնասիրել այդ հարթության մեջ։ Մենք պետք է պատասխան տանք մեկ հարցի «Ինչու՞ Արևմտյան Անատոլիայի թուրքացումն իրականացվեց առանց ոչնչացման մասշտաբային ակցիաների (չնայած ասյտեղ ևս գրանցվել են ջարդերի առանձին դեպքեր), իսկ արևելյան հատվածներում այն դարձավ իսկական ցեղասպանություն»։

Դա, առաջին հերթին բացատրվում էր նրանով, որ այն ժամանակ պատերազմ դեռ չկար և արտաքին ուժերը վերահսկում էին ամեն ինչ․ և՛ արևմտյան տերությունները, և՛ Ռուսաստանը, չնայած առկա տարաձայնություններին, քրիստոնյա փոքրամասնությունների հարցում վարում էին համաձայնեցված քաղաքականություն։ Պատերազմի մեկնարկի հետ արտաքին միջամտության սպառնալիքը կորցրեց իր առաջնային կարևորությունը․ Անատոլիայի թուրքացումը կարելի էր ավարտել ավելի հեշև և հանգիստ։ Գոյություն ունի մեկ ընդհանուր կանոն․ պատերազմները միշտ պարարտ հող են ստեղծում մեծածավալ կոտորածների համար։

Արևմտյան Անատոլիան թուրքացնելիս թուրք ղեկավարներին մեծածավալ կոտորածներ անցկացնելուց պահում էր նաև այն, որ նրանցից ոմանք հույս ունեին, թե ամեն ինչ կորած չէ, թե դեռ հնարավոր է վերաստեղծել Մեծ կայսրությունը։ Հայերի ցեղասպանության իրագործման ժամանակ հակառակ պատկերն էր․ ողջ հասարակությունը համակված էր խորը վատատեսական տրամադրությամբ, և բոլորը սպասում էին վերջաբանին։ Խոսքը գնում էր ոչ թե ինչ-որ շրջանի թուրքացման, այլ ողջ թուրք ազգի կյանքի ու մահվան մասին։

Եվրոպայում տարածքային կորուստների ու Մեծ Թուրանի ստեղծման հույսերը կորցնելուց հետո թուրքերի ձեռքին  մնացել էին միայն անատոլիական հողերը։ Եվ ահա նրանք կարող էին կորցնել իրենց վերջին հանգրվանը, թուրքական հայրենիքի վերջին կտորը՝ Անատոլիան։ Բալկաններից Անատոլիա փախստականների անդադար հոսքը և հայ ու հույն բնակչության շրջանում ազգային ինքնագիտակցության բարձրացումը ստիպեցին իշխանություններին փոխել իրենց քաղաքականությունն այդ տարածքների հանդեպ, և ժամանակի ընթացքում «ծագեց թուրքական Անատոլիա ստեղծելու» գաղափարը։

Իրականում, Առաջին Համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո օրակարգում առաջինը պետք է լինեին հայկական վիլայեթներում բարեփոխումները, որոնց անցկացումը պատերազմի շնորհիվ հանվեց օրակարգից։ Բարեփոխումների իրականացումը կնշանակեր թուրքերի բազմադարյան տիրապետության ավարտը։ Դեռ 19-րդ դարի 80-ական թթ․Աբդուլ Համիդն ընդդիմանում էր Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածով նախատեսված  հայկական շրջաններում բարեփոխումների անցկացմանը։ Սուլթանի կարծիքով, դա թուրքերի մասսայական ոչնչացման մեկնարկ կլիներ։ Կար նաև մեկ այլ ռադիկալ որոշում ՝ հայերի մասսայական ոչնչացումը։

Ամեն բան հաշվարկված էր։ Անատոլիայում մեծածավալ ազգային ընդդիմությունը հաջողություն կունենար միայն այն դեպքում, եթե շրջանի բնակչությունը միատարր լիներ։ Խնդիր էր դրված հայ բնակչության թիվը հասցնել նվազագույնի։ Այն ժամանակվանից պահպանված տարբեր նամակներից ելնելով կարելի է ենթադրել, որ հայերի թվաքականը սահմանափակելու քաղաքականությունը անցկացվել է չափազանց մանրակրկիտ։ Այդ քաղաքականությունը գործի է դրվել նույնիսկ այն դեպքերում, երբ վերջիններս հրաժարվել են իրենց դավանանքից։ Սկզբում հայերին ստիպում էին իսլամ ընդունել, և ընդունողներին չէին բռնագաղթեցնում։ Սակայն, ժամանակի ընթացքում իսլամ ընդունած հայերի թիվն այնքան աճեց, որ սկսեց խանգարել պետության ծրագրերին, ինչի արդյունքում որոշում ընդունվեց աքսորել հայկական ծագում ունեցող մարդկանց, անկախ կրոնական պատկանելությունից։ Ներքին գործերի նախարարի 1915 թ․ հուլիսի 1-ի ծածկագրված հրահանգում ասվում էր․ «Որոշ հայեր ՝ մենակ կամ խմբերով, իսլամ են ընդունում, որպեսզի չլքեն իրենց հայրենիքը։ Նրանց նույնպես հարկավոր է արտաքսել»։

Քաղաքացիականների մասնակցությունը ցեղասպանությանը

Հայերի ցեղասպանությանը բնորոշ գծերից է դրանում քաղաքացիական բնակչության մասնակցությունը։ Հրեաների դեպքում ցեղասպանությունն ամբողջությամբ իրականացվել է բյուրոկրատական համակարգի ձեռքով․ այն ուղնուծուծը մշակվել ու իրականացվել էր պետության կողմից։

Քաղաքացիական բնակչությունը ամենասկզբից ակտիվ մասնակցություն է ունեցել հայերին ոչնչացնելու գործում։ Հարստանալը նրանց հիմնական նպատակն էր։ Կարելի է տարբեր մեկնաբանություններ անել ցեղասպանության գործում բնակչության մասնակցության վերաբերյալ, սակայն ես ուզում եմ կանգ առնել դրանցից մեկի վրա։

Ժողովրդի ու պետության միջև բացակայել է գաղափարախոսական միասնությունը, որը կար հրեաների ցեղասպանության ժամանակ։ Իշխանության համար ժողովուրդը հլու հպատակների հավաքույթ էր, որոնցով պետք էր ղեկավարել։ Սա էր պատճառը, որ նրանք անհրաժեշտ չէին համարում ժողովրդի հետ գաղափարախոսական կամուրջ կառուցել։ Հետևաբար, ժողովուրդը չէր խրախուսում երիտթուրքական շարժումը։

Երիտթուրքերը կիսով չափ զինվորական, կիսով չափ քաղաքացիական մտավորականության ներկայացուցիչներ էին, որոնք դաստիարակվել էին արևմտյան քաղաքակրթության ոգով ու ժամանակակից գիտությունների ազդեցության ներքո։ Նրանք փորձում էին ապացուցել, որ մարդկանց ընտրյալ լինելը ժառանգական չէ, այլ հատկանիշ է, որը ձեռք են բերում ուղեղի աշխատանքի շնորհիվ։ Այդ էլիտար-տոտալիտար մտածողությամբ էին նրանք առաջնորդվում ազգի մասին իրենց գաղափարներում։ Ժողովուրդը սուրբ համայնք էր, որը սպասում էր փրկության, իսկ այդ փրկությունն անհրաժեշտություն էր, առաքելություն։ Ժողովրդի միակ թերությունն այն էր, որ նա չգիտեր ինչպես իրեն փրկեր։

Օսմանյան հասարակության միջուկը կազմում էին գյուղացիները, որոնց մոտ կրոնական գիտակցությունը վեր էր ազգայինից, ինչի պատճառով նրանց համար օտար էր երիտթուրքերի քարոզած ժամանակակից նացիոնալիզմը։ Արդյունքում, պանթուրքիզմը դարձավ միայն երիտասարդ սպաների ու բյուրոկրատների գաղափարախոսությունը։ Սա զրկում էր երիտթուրքերին լայն հասարակական աջակցությունից։

Հայերի ցեղասպանությունը հասարակության երկարատև հիվանդության արդյունքն էր, որում բացակայում էր պետության ու ազգի միասնությունը։ Իշխող էլիտան ամեն պահ մտավախություն ուներ, թե կգտնի արդյոք իր նախաձեռնությունը ժողովրդի աջակցությունը և նոր միջոցներ էր փնտրում մտածված հանցագործության իրականացման մեջ մարդկանց ներգրավելու համար։ Պետությունը շահագործում էր մարդկանց անձնական շահերն ու կոչ էր անում  նրանց թալանել հայերի ունեցվածքը։ Իսկ այն դեպքերում, երբ մուսուլմանական բնակչությունն առանց վերևից հրամանի էլ դա անում էր, իշխանությունները չէին խոչնդոտում։ Արդյունքում, հանցանքին մասնակցությունն իրականացվում էր անձնական շահերի՝ ունեցվածքի թալանման հիման վրա։ Դրանով պետությունը ոչ միայն դնում էր պատասխանատվության մի մասը շարքային մուսուլմանների ուսերին, այլ նաև ինչ-որ չափով իր համար ձեռք էր բերում ժողովրդի աջակցությունը։

1915թ․ սեպտեմբերի 13-ին Մեջլիսի ընդունած օրենքը բավականին լավ ցույց է տալիս կառավարության նպատակը։ Այն կոչվում է «Այլ շրջաններ տեղափոխված անձանց ունեցվածքի, պարտքերի ու լքված անշարժ գույքի մասին ժամանակավոր օրենք»։ Օրենքը կայանում էր նրանում, որ արտաքսվածների ողջ շարժական ու անշարժ գույքն ու ունեցվածքը պետք է վաճառքի հանվեր, որպեսզի նրանք չկարողանային բնակվել իրենց հարազատ հողերին նույնիսկ եթե վերադառնային։ Սա նշանակում էր թալանի օրինականացում և դրան հետևող հայերի ունեցվածքի վաճառք։

Ցեղասպանության ընկալման ձևը

Մի հետաքրքիր բան կա, որը ուշադրություն է գրավում, երբ ուսումնասիրում ես այն, թե ինչ ձևով է հասարակությունն ընկալում հայերի ցեղասպանությունը։ Գերմանիայում հրեաների ցեղասպանությունը պաշտոնապես ընդունվել է և բաց է քննարկման համար, չնայած որ ժողովուրդն առանձնացնում է իրեն այդ հանցագործությունից․ գերմանացիների հին սերունդը սովոր է ասել, թե իրենք ոչինչ չեն իմացել դրա մասին։ Թուրքիայում սրա հակառակ պատկերն է․ պաշտոնապես, Թուրքիան համառորեն հրաժարվում է ճանաչել ցեղասպանությունը և արգելում է այդ թեմայի շուրջ ամեն տեսակի քննարկումները, մինչդեռ շարքային քաղաքացիների մեծ մասն ընդունում են տեղի ունեցած հանցագործությունն ու ցեղասպանության մասին սերնդեսերունդ անցնող պատմությունների մանրամասները։ Դրա հետ մեկտեղ, հասարակությունն անտարբեր է և չի քննադատում իշխանությունների դիրքորոշումը։ Սա բացատրվում է մի քանի պատճառներով, սակայն ուզում եմ կանգ առնել դրանցից երկուսի վրա, որոնք, իմ կարծիքով, ամենակարևորն են։

Օսման-թուրքական հասարակությունում միշտ եղել է այդ «երկակիությունը» ՝ հասարակության բաժանումը «պաշտոնականի» ու «քաղաքացիականի»։ Մի նժարին եղել է պաշտոնական հասարակությունը իր կանոններով ու աշխարհհայացքով, որոնք ոչ ոք չի վիճարկել, մյուսին՝ քաղաքացիական, ոչ պաշտոնական հասարակությունը, որտեղ գործում էին  վերնախավի շրջանում արգելված վարվեցողության նորմեր: Քչերն էին, որ ընդունում էին վերևից եկած արգելքները։ Վառ օրինակ է այն, որ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ քրդերին չէին ճանաչում որպես առանձին էթնոս, Քրդստանի պետական հաստատություններում միևնույնն է հնչում էր քրդերեն լեզուն։

Այս տարօրինակ երևույթի արմատները պետք է փնտրել այն անդունդի մեջ, որ կա իրավական համակարգի ու կառավարման միջև։ Կյանքից կտրված իրավունքը մնում էր թղթի վրա, և դա դարձել էր ավանդույթ․պետությունն ապրում էր ինքն իրեն, իսկ ժողովուրդն՝ առանձին։ Ժողովուրդն ընկալում էր պետությունը որպես ինչ-որ վերացական բան, որին պետք էր ենթարկվել փորձանքի մեջ չընկնելու համար, սակայն դրա ճակատագրով չէր էլ հետաքրքրվում։ Որքան քիչ լիներ պետության հետ կոնտակտն, այնքան լավ։

Հայերի ցեղասպանության ընկալման գործում այս հոգեբանությունն ունեցել է ոչ պակաս նշանակություն։ Այս հարցի վերաբերյալ պաշտոնական դիրքորոշումը դիմակայության չի հանդիպել ժոովրդի շրջանում։ Բոլորը գիտեին այդ մոտեցման ու իրականության անհամապատասխանելիության մասին, սակայն նախընտրում էին չխառնվել։ Եվ սա ոչ առողջ մոտեցում է, որը խոչնդոտում է ցեղասպանության ճանաչմանը։

Երկրորդ կարևոր պահն այն է, որ հասարակությունն իրեն պատասխանատու չի զգում ցեղասպանության համար։ Սրանում կարևոր  դեր է խաղում այն հանգամանքը, որ ցեղասպանությունն ինչ-որ կոնկրետ գաղափարախոսության հետևանք չէ։ Ժոցովուրդը պատրաստ չէ իր վրա վերցնել պատասխանատվության բեռը, քանի որ ցեղասպանությունը «վերևների ձեռքի գործն է»։ Այպիսով, ժողովրդի մասնակցությունն  ակցիաներին սահմանափակվում է միայն այն մարդկանց պատասխանատվությամբ, ովքեր սպանությունների ու թալանի անմիջական մասնակիցն են եղել։ Չէ որ գաղափարական ընդհանրություն չկա նրանց միջև, ովքեր դարձել են հանցակիցներ և ովքեր մնացել են դիտորդի դերում։ Խոսք չի կորղ լինել նաև կոլեկտիվ պատասխանատվության մասին։ Բացի այդ, ժողովրդից պետության կտրված լինելը թույլ է տալիս ժողովրդին առանձնանալ իշխանությունների վարած քաղաքականությունից, և ազատվելով մեղքի զգացումից։

Մեղքի զգացումի բացակայության մեկ այլ պատճառ է այն, որ ցեղասպանությունն ընկալվում է որպես «վրեժխնդրություն»։ Լայն տարածում ունի այն վարկածը, թե հայերը պատժվել են այն  հանցագործությունների համար, որոնք արել են։ Այս պնդումը կգտնեք բոլոր այն գործիչների մոտ, որոնք չեն հերքում հայերի ցեղասպանության փաստը։ Պաշտոնական վարկածում նույնպես գերակայում է «վրեժխնդրության» ու «պատժելու» շունչը։

Այստեղ մենք գործ ունենք ավելի բարդ խնդրի հետ։ Մասսայական սպանությունների խնդիրը փորձում են հավասարեցնել «հանցանք» ու «պատիժ» կատեգորիաների փոխհարաբերությանը։ Այս տրամաբանությանը հետևում են ոչ միայն նրանք, ովքեր փորձում են արդարացնել ցեղասպանությունը։ Ավելի վատ է, երբ նման մոտեցում ես հանդիպում այն ստեղծագործություններում, որոնք քննադատում են ցեղասպանության երևույթը․ նրանք փորձում են ապացուցել, որ ցեղասպանություն չպետք է լիներ, քանի որ հայերը մեղավոր չէին։ Ըստ այս տրամաբանության կարելի է եզրակացնել, որ եթե կա ծանրակշիռ պատճառ, խնդիրը կարելի է լուծել ցեղասպանության միջոցով, որքան էլ դա դաժան հնչի։ Մենք պետք է կտրենք կապը պատճառաահետևանքային ցեղասպանության ու զոհի դրան նախորդող պահվածքի միջև։ Մինչև մենք չհրաժարվենք այդ տրամաբանական շղթայից, մեզ շատ բարդ է լինելու բարոյական հիմքեր ստեղծել մարդկության դեմ հանցագործությունը դատելու համար։ Դա նույնն է, ինչ մարդու հանդեպ խոշտանգումները թույլատրելի կամ անթույլատրելի լինեն կախված նրա անձից։ Իսկ եթե դա այդպես է, միշտ առիթ կգտնվի խոշտանգումներն արդարացնելու ու դրանց անհրաժեշտությունը ապացուցելու համար:

Թե ինչու չեն ճանաչում ցեղասպանությունն ու խուսափում են այդ թեմայի շուրջ քննարկումներից

Պատճառներից մի քանիսն ուզում եմ ընթերցողի դատին ներկայացնել թեզիսների տեսքով, շատ լավ գիտակցելով որ սա դեռ հում նյութ է։

Մոռացկոտությունը մեր սոցիալայան հիվանդությունն է։

Թուրքական հասարակությունն անառողջ է ու դրա հիվանդությունը մոռացկոտություն է։ Այն հայերի ցեղասպանության քննարկման ճանապարհին ընկած ամենաառաջնային խոչնդոտներից է։ Կարելի է նաև նշել պատմական գիտակցության բացակայության մասին։ Մենք մոռացության գիրկն ենք մատնել ոչ միայն Առաջին Համաշխարհային պատերազմի շրջանի ու դրանց հետևած իրադարձությունները, այլ նաև 60-70-ական թթ․։ Մոռացված է, օրինակ, վերջին ռազմական հեղաշրջումը (1980 թ․ սեպտեմբերի 12), որն այդքան ցավ ու ավիրածություն է մեզ պատճառել։ Խոսքը գնում է զանգվածային  «հիշողության կորստի» մասին։ Հոգեբանությունն ասում է, որ մոռացկոտություն հիվանդությունը սովորաբար կապված է անցյալում տեղի ունեցած տխուր իրադարձությունները մոռանալու ցանկության հետ։

Ինչպես երևում է, այդ հիվանդության գլխավոր պատճառներից է պատմական հիշողության բացակայությունը։ Մեր պետությունը հիմնողները ոչնչացրել են պատմական անցյալի հետ մեր կապը։ Յուրաքանչյուր պետություն ձգտում է ապահովել իր համար օրինական հիմքեր ու պատմական արմատներ, որոնց վրա այն հիմնված է։ Այս հարցում քեմալականները մեծ դժվարությունների հանդիպեցին։ Օսմանյան կայսրության ողջ ընթացքում իսլամը հասարակության հիշողությունից ջնջել, արմատախիլ է արել այն ամենն, ինչ թյուրքական էր։ Այդ պատճառով նոր Թուրքիայի ղեկավարները չէին կարողանում կապել ազգային պետության պատմական արմատները Օսմանյան կայսրության հետ։ Նրանք փնտրում էին նոր, մաքուր թուրքական պատմություն։ Ստիպված եղան չափազանց կտրուկ թռիչք կատարել դեպի անցյալը և իրենց արմատները փնտրել 600 տարվա հնություն ունեցող պատմությունում, երբ Օսմանյան կայսրությունը դեռ գոյություն չուներ։

Սեփական պատմությունը փնտրելու բնական արդյունքներից մեկը դարձավ թշնամանքն այն ամենի հանդեպ, ինչն օսմանական էր։ Հանրապետական շրջանի սերունդը պետք է իր իրավունքները պաշտպաներ օսմացիներին սևացնելու ու քննադատելու միջոցով։ Արդյունքում պատերազմ հայտարարվեց երկրի 600 ամյա պատմությանը, դրա իսլամական բնույթին, որը կործանել էր այն ամենն ինչ թուրքական էր։ Թուրքերի «մոռացված ու աղտոտված» պատմությունը վերացնելու համար նոր թեզիսներ պատրաստվեցին, պատմությունը  գրվեց կրկին։

1928թ․ արաբական այբուբենը փոխարինում են լատինականով, ինչի արդյունքում ապագա սերունդների մշակութային կապը նախորդող շրջանի հետ ամբողջովին վերանում է։ Օտար տարրերից թուրքերեն լեզվի մաքրումը հանգեցրեց նրան, որ ժամանակակից սերունդը արդեն չի հասկանում 30-ականների ու 40-ականների խոսակցական ու գրավոր խոսքը։ Պատմական անցյալի հետ կապը հասարակությունը կարող է հաստատել միայն մի քանի պատմաբանների ու դասախոսների միջամտությամբ։ Սա հեշտացրեց պաշտոնական պատմական դոկտրինի ստեղծման խնդիրը։ Պատկերացրեք մի հասարակություն, որի համար սեփական պատմությունը (ընդ որում 600 տարի հնության) իրենից գաղտնիք է ներկայացնում ու մատուցվում է այնպես, ինչպես որ այն մատուցում են; մի հասարակություն, որը նույնսիկ իր ծնողների  թողած գրավոր փաստաթղթերը չի կարողանում կարդալ։ Ինչպես կարելի է խոսել նման հասարակության պատմական գիտակցության մասին ու դրանից օբյեկտիվ մոտեցում սպասել։

Պատմական հիշողության բացակայությանը կարելի է գումարել նաև այնպիսի սոցիալական գործոններ, ինչպիսիք են մեր առջև կանգնած խնդիրների բարդությունը, բնակչության միջին վիճակագրական տարիքը (մեր հասարակությունը չափազանց երիտասարդ է), թուրքերի պատմական քոչվորական ավադույթները և այլն։ Կարծում եմ անհրաժեշտություն չկա ցույց տալու, թե ինչպես է այդ պատմական կուրությունը ազդում հայերի ցեղասպանության ընկալման վրա։ Այնուամենայնիվ, պատմական հիշողության բացակայությունն ավելի ընդհանրական խնդիր է, իսկ հայերի ցեղասպանությունը քննարկելու վախն ունի ավելի կոնկրետ պատճառներ։ Ինչպիսի՞ն կլինի հրաշքով փրկված անբուժելի հիվանդի արձագանքը, եթե նրան հայտնեն, որ հիվանդությունը կարող է կրկնվել։ Հնարավոր է հայկական հարցի հանդեպ այդչափ զգայունությունը նույնպես բացատրվում է այդպես։ Մենք չենք ուզում մտածել մեզ համար նվաստացուցիչ անցյալի մասին և թույլ չենք տալիս, որ ուրիշները մեզ դրա մասին հիշեցնեն։ Բայց միթե՞ խնդիրը դրանում չէ։ Եթե մենք իրականում առողջ ենք և ազատվել ենք մղձավանջներից, ուրեմն եկեք ամեն ինչ հանգիստ քննարկենք։ Իմ խորը համոզմամբ, մենք դեռ հիվանդ ենք ու մինչև բաց չքննարկենք հայերի ցեղասպանության խնդիրը, շատ քիչ հնարավորություն ունենք «առողջանալու» համար։

Ազատագրական պայքարը քաղաքացիական պատերազմ է հայերի ու հույների դեմ

Մենք խուսափում ենք հայերի ցեղասպանությանը վերաբերող թեմայի շուրջ լուրջ քննարկումներից, վախենալով կորցնել մեր հանդեպ հավատը։ Մտավախություն կա, թե նմանատիպ քննարկումները կարող են կասկածի տակ դնել այն արժեքները, որոնց իսկականությունը մինչ օրս չի վիճարկվել և ամենաշատը մեզ վախեցնում է մեր իսկ ստեղծած ազգային իմիջը կորցնելու հեռանկարը։ Թուրքական հանրապետությունը  մեզ համար ազգային զարթոնքի ու մոխրից վերածնվելու խորհրդանիշ է։

Հակաիմպերիալիզմն ասես դարձել է մեր ազգային բնավորության անբաժան մասը։ Հասարակությունում առկա բոլոր քաղաքական ուժերը, լինեն ձախական, թե աջական, միշտ դրական են վերաբերվում ազգային պետության ստեղծման գաղափարին։ Սակայն, եթե մենք մեր սեփական պատմությանը մոտենանք հայերի ցեղասպանության տեսակետից, կպարզվի, որ մեր ազգային կերպարը չափազանց խնդրահարույց է։

Մեզ մոտ ընդունված է չվիճարկել այն պնդումը, թե «ազատագրական պատերազմը» մղվել է իմպերիալիզմի, օտար տերությունների դեմ, որոնք ձգտում էին բաժանել Թուրքիան միմյանց միջև։ Սակայն մեր ձեռքի տակ ունեցած աղբյուրներին կրիտիկական մոտեցումը կասկած չի թողնում, որ այդ պատերազմը մղվել է ոչ թե օկուպանտների, այլ ազգային փոքրամասնությունների դեմ։

Ինչպես հայտնի է, թուրքական ազատագրական պատերազմի շարժիչ ուժը եղել են «Իրավունքների պաշտպանության միությունները»  (Mudafaa-i hukuk dernekleri)։  Այդ միությունների նույնիսկ թռուցիկ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանք ստեղծվել են հենց այն շրջաններում, որտեղ գոյություն է ունեցել իրական սպառնալիք հայերի ու հույների կողմից։ Թուրքերին այդ քայլին հրահրել է վախը  հունական ինտերվենցիայից և Հայկական պետության ստեղծման միտքը, ինչպես նաև այն վախը, որ հայերը հետ են գալու ու վրեժխնդիր լինեն նրանց կատարած չարագործությունների համար։ Այդ միությունները պատվիրակություններ էին ուղարկում եվրոպական երկրների մայրաքաղաքներ, որպեսզի ապացուցեն, որ իրենց վերահսկողության տակ գտնվող շրջաններում թուրքերը կազմում են բնակչության մեծամասնությունը։ Նպատակը պարզ էր․ համոզել իմպերլիալիստական տերություններին հետ կանգնել Անատոլիան հայերի, հույների և թուրքերի մեջ բաժանելու մտքից ու ստանալ տերությունների աջակցությունը։

Ողջ ազատագրական պատերազմի ընթացքում մանդատային պետություն մնալու գաղափարը մնում էր կարևոր երկընտրանք։ Հատկապես ինտենսիվ էին ԱՄՆ-ի հովանավորությունը ձեռք բերելու ջանքերը: Այդ պատերազմը փոքրամասնությունների առաջ ունեցած վախից դրդված պատերազմ էր։ Մի խոսքով, գործեցին հույների Արևմուտքում գտնվելու, իսկ հայերի ՝ Անատոլիայի արևելքում գտնվելու փաստերը, ինչի հետևանքով «Անատոլիան այդ վնասակար տարրերից փրկելը» դարձավ համար մեկ խնդիր։

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո