Armat - national platform
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
ՄԻՔԱՅԵԼ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. XIX ԴԱՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍ
Հուշ

ՄԻՔԱՅԵԼ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ. XIX ԴԱՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍ

«Օ, նախախնամություն (...), ինչու՞ դու իմ մեջ բոցավառեցիր ժողովրդիս հանդեպ սիրո չմարող կրակը, ինչու՞ ինձ այդքան անխնա պատժեցիր ՝ այս բոցը բորբոքելով իմ մեջ, որը փոխանակ տաքացնելու իմ ցեղակիցների սառը սրտերը, այրեց իմ ներսը»: (Մ. Նալբանդյան)

Յուրաքանչյուր ազգի պատմության մեջ, ճակատագրական պահերին, հայտնվում են անհատներ, ովքեր փորձել են կանխել մարդկանց մահը: Մեր ֆիդայինները կարևոր դեր խաղացին ֆիզիկական մահը կանխելու գործում: Հայաստանում հոգևոր մահը և ձուլումը կանխելու գործում իր հետքը թողեց 19-րդ դարի ազգային հեղափոխական-դաստիարակ Միքայել Նալբանդյանը:

Նրա մահը հանգստություն բերեց  իր հետ երկար ու անհաջող մարտեր մղող թշնամիներին: Նա հուղարկավորվեց հարազատ Դոնի Նախիջևանում ինչը ընդունվեց որպես հաղթանակ: Միքայել Նալբանդյանը 19-րդ դարի հայ պատմության ամենաակնառու դեմքերից է: Գրող, փիլիսոփա, ազգային հեղափոխական: Նրա գործունեությունը իրարանցում առաջացրեց  ցարական Ռուսաստանի հայերի շրջանում:

Միքայելը Ղրիմից եկած հայ վերաբնակների հետնորդ էր, ովքեր հիմնել էին Ռուսաստանում ՝ Դոնում, իրենց գաղութը և Նոր-Նախիջևան քաղաքը (կամ Դոնի Նախիջևան՝ պատմական Հայաստանի քաղաքի անունից հետո) պրոլետարական շրջան է Դոնի Ռոստովի կազմում)... Ղրիմից հայերի վերաբնակեցումը կազմակերպել էր Եկատերինա կայսրուհին ռուս-թուրքական պատերազմից հետո (1768-1774), որի արդյունքում Ռուսաստանը կարողացավ ընդլայնել իր ունեցածը, ինչպես նաև ազատագրել թուրքական պրոտեկտորատի ենթակայությունից Ղրիմի խանությունը, որտեղ հնագույն ժամանակներից բնակություն էր հաստատել հայկական մեծ գաղութը: Հայերի վերաբնակեցման նպատակն էր Ռուսաստանի նոր հարավային սահմանները բնակեցնել հուսալի և աշխատասեր հպատակներով: 


Միքայելն իր ամբողջ մանկությունն անց կացրեց այդ հայկական իրականության մեջ որտեղ նա տեսավ, թե ինչպես են բյուրոկրատիան, ամենաթողությունը, թափթփվածությունը ծաղկում հայ հոգևորականության և իշխանությունների «օրհնությամբ»: Համայնքի հարուստները տարված էին միայն հնարավորինս շատ ուժ, շահույթ և իշխանություն ստանալով, մինչ դեռ համայնքի հրատապ խնդիրները տեղափոխվում էին հետին պլան: 

19-րդ դարի վերջ՝ Սուրբ-խաչ եկեղեցի: Լուսանկարը «Հին Ռոստովի պատկերները» ալբոմից ՝ տեղական պատմության տարածաշրջանային թանգարանի լուսանկարների հավաքածուից: հրատարակված 2006-ին 

Տիրող իրավիճակը փոխելու ցանկացած փորձ հավասար էր դավաճանության: 

Լինելով ոգով հեղափոխական ՝ Նալբանդյանը փորձեց լուսավորություն մտցնել հայ իրականության մեջ հիմնված ինքն իրեն, իր լեզուն և պատմությունը ճանաչելու վրա հավասարապես ինչպես, մշակույթը և այլ գիտություններ: Այս հարցում նրա ուսուցիչն ու ուղեկիցն էր Ռաֆայել Պատկանյանը, ականավոր աստվածաբան, ուսուցիչ, պատմաբան, Նոր Նախիջևան քաղաքի առաջին մատենագիր:

Ռաֆայել Պատկանյան - վարդապետ, աստվածաբանության մագիստրոս, քարոզիչ, ուսուցիչ, պատմաբան, մանկավարժ, բանաստեղծ, «Արարատ» ամսագրի խմբագիր-հրատարակիչ, Նոր-Նախիջեւան քաղաքի առաջին մատենագիր: 

«Դուրս եկեք Նախիջևանից, անցեք Չալտիր գյուղով - և վերջ, այստեղից դուրս ոչ ոք հայերեն չի խոսում»: - բղավեց եկեղեցական տեր Մկիր-աղա Պոպովը (նախկին Տերտերյան) Գաբրիել Պատկանյանին, ով ցանկանում էր Նախիջևանում հայկական դպրոց բացել: Նախիջեւանի հայ մեծահարուստները ՝ հոգեւորականներ, պաշտոնյաներ, վաճառականներ, դեմ էին ազգայինին, դեմ էին ժողովրդի լուսավորությանը: Նրանք այդ բոլորը ավելորդ ռիսկեր էին համարում իրենց դիրքի և կարողության համար:

Դարեր շարունակ ապրելով թաթարների կողքին ՝ հայերը որդեգրել են ուրիշ կյանք , սովորույթները, ոճ և բոլորովին հեռացել իրենց մայրենի լեզվից և արմատներից : Անգամ Դոնի Նախիջևանը հիմնադրելով, հայկական թաղամասը զինելով ՝ նրանք չէին պատրաստվում վերականգնել իրենց ազգային ինքնությունը: Եթե ​​ժամանակին նրանք խոսում էին թուրքերեն և թաթարերեն լեզուները համադրելով , ապա այժմ նրանք օգտագործում էին թուրքական վերջավորություններով ռուսերեն բառեր կամ հայերեն վերջավորությամբ թաթարերեն բառեր:

«Խեղճ ընկե՛ր: Ինչի՞ մասին է նա խոսում: Ի՞նչ է նա քարոզում: Նա չգիտի՞, որ մեր ականջները լսում են միայն արծաթի և ոսկու զնգզնգոցը: Մի՞թե նա չգիտի, որ մեզ չի հետաքրքրում դպրոց կա՞, թե՞ ոչ: (...)» - Միքայելն ավելի ուշ կգրի իր« Նշումներում »՝ ծաղրելով իր դեմ զենք վերցրած հայ ազնվականությանը, որը չընդունեց որևէ քննադատություն, առաջարկ կամ բարեփոխում:

Միքայելը իր դեմ տրամադրեց Նախիջևանի ամբողջ ազնվականությունը, և նա ստիպված էր փախչել հետապնդումներից Մոսկվա: Չնայած նրան Մոսկվայում ևս անհանգստացնելու փորձերին, Միքայելը սկսեց դասավանդել Լազարևի արևելյան լեզուների ինստիտուտում (նախնական անունը ՝ «հայկական Լազարևի դպրոց»):

«Թողեք գրաբարը (հին հայոց լեզու)... մենք կուսումնասիրենք Աշխարաբարը (խոսակցական լեզուն)»: - Միքայելն ասաց իր ուսանողներին: Նա ցանկանում էր, որ հայոց լեզուն կենդանի լիներ. Այն վերափոխվեց ըստ ժամանակակից պահանջների, որպեսզի հայերը գրեն ոչ թե մեռած լեզվով, այլ այն լեզվով, որով խոսում են:

«Աշխարհում չկա մի բան, որը չի ենթարկվի բնության օրենքներին: Սխալը կեղծ է... Եվ քանի որ լեզուն գոյություն ունի և կեղծ չէ, ապա այն ենթարկվում է բնության օրենքներին»: (Մ. Նալբանդյան):

Լազարեւի ինստիտուտի ուսանողների հիմնական մասը բաղկացած էր հայերից, իսկ ռուսերենը և հայերենը մնում էին ուսման պարտադիր լեզուներ: Այնուամենայնիվ, Միքայելին անհեթեթ թվաց հայոց լեզվի ուսուցման մեթոդները: Ավելին, ուսանողներին գրաբար էին սովորեցնում, նաև բացատրություններ և թարգմանություններ ինն արվում գրաբարից ռուսերեն, այն ուղանողների համար որոնք դժվարանում էին լեզուն յուրացնելում:

Այս մասին Նալբանդյանը զրուցեց Լազարեւի ինստիտուտի մեկ այլ ուսուցչի ՝ Ստեփանոս Նազարյանի հետ: Լինելով համախոհ մարդիկ ՝ նրանք մտերմացան առաջին իսկ հանդիպումից և միասին փայփայեցին Աշխաբարով թերթ հրատարակելու հին երազանքը:

Ստեփան Նազարյան (1812-1879) - հրատարակիչ, հրապարակախոս, մանկավարժ, գրականության պատմաբան և արևելագետ: 1850-ական թվականներին,տպավորվելով ռուսական հասարակական շարժման գաղափարներից, ղեկավարում էր հայ կրթական շարժումը:

«Ի՞նչ կլինի, եթե հայերի երեխաները կարողանան իրենց լեզվով գիտելիքներ ստանալ նույն կերպ, ինչպես գերմանացիների, ֆրանսիացիների և ռուսների երեխաները: Այնուամենայնիվ, հայ երեխաները ծնվել են տառապելու համար, քանի որ նրանց ծնողները և ընդհանրապես հայ ժողովուրդը (...) ոչինչ չեն ձեռնարկել ուսումը հեշտացնելու նպատակով: (...) Թիֆլիսից, Աստրախանից, Կիզլյարից և Նախիջևանից եկած մեր հայերի երեխաները պարտավոր են ... սովորել ռուսերեն (...), և որքան էլ որ հայ երեխաներ սովորեն իրենց հին լեզուն, դա անօգուտ է,լեզուն որը կրթության ուղեկից չէ, լեզու, որով երեխան չի խողի և չի կմտածի,չի կարող ծառայել լուսավորությանը »: (Ս. Նազարյան, 1850): 

Մոսկվայի հայ համայնքի արատները

Շփվելով մոսկովյան հայերի հետ ՝ Միքայելը նկատեց, որ այստեղ ստեղծվել է մտավորականության մի շրջան, որը բաղկացած է հիմնականում ուսանողներից: Նրանք մի քիչ կարդում էին դասական հայերենով, մի քիչ տիրապետում էին հայ գրականությանը, իսկ արտակարգ իրավիճակներում կարող էին դժվարությամբ խոսել և էլ ավելի մեծ դժվարությամբ մտքերը թղթին հանձնել: Նրանք սիրում էին ամեն առիթով կուրծք ծեծել և սիրահարվել հայ ժողովրդին և նրա մշակույթին, և միևնույն ժամանակ ամոթալի համարել տանը հայերեն խոսելը:

Մոսկվայում կյանքի առաջին ամիսներին ոչ միայն տխուր բացահայտումներ եղան: Նալբանդյանի առջև բացվեց առաջադեմ ռուսական մտավորականության մի նոր աշխարհ, որը գրավիչ էր ազատատենչ գաղափարներով:

Բայց Միքայելի թշնամիները չէին քնում: Ընկերների օգնությամբ փրկվելով ձերբակալությունից ՝ Միքայելը ստիպված է լինում լքել ուսուցչի պաշտոնը: Կորցնելով աշխատանքը` նա որոշում է շարունակել ուսումը:

Ուսման ընթացքում Միքայելը խորացրեց իր հետաքրրությունը լեզուներով, պատմությամբ և աշխարհագրությամբ: Այժմ նա սովորում էր բնական գիտություններ, որոնք ընդլայնում էին նրա գիտելիքների սահմանները, նրա մեջ զարգացնում մտածողության որոշակի հմտություններ:

«Այն չարությունը, որը դուրս է գալիս հայկական սրտերից և տեսանելի է հայաստանյան մամուլում, մենք համեմատում ենք գարշահոտ թարախի հետ, որը դարեր շարունակ կուտակվել է հիվանդ հայկական մարմնում: Վիրաբույժը չպետք է բարկանա, երբ մահացու խոցը կամ ուռուցքը հեռացնելիս արյունը կամ թարախը հարվածում են նրա դեմքին: Վիրաբույժի առանձնահատկությունը հիվանդի մարմնից կտրելն է այս չարիքը»: (Մ. Նալբանդյան)

Ուսումնառությունից բացի, Միքայելը ստեղծագործություններ է գրել: Նրա «Խոսք հայ գրության մասին»-ը լույս սփռեց նրա մահից երեսուն տարի անց միայն: Այս աշխատության մեջ Միքայելը ուրվագծեց հայ գրականության պատմությունը 4-ից 19-րդ դարերում, նա այն գրեց դասական հայերենով, բայց գլխավորն այն էր, որ Միքայելը դրանում հաստատում էր նոր գրականության սկզբունքները և պաշտպանում Աշխարհաբարը: Նույնը արեց Ստեփանոս Նազարյանը: Նա գրեց գրաբար, դրանով իսկ իր ընդդիմախոսներին հասկացնելով, որ ինքը ընդհանրապես պաշտպանում է Աշխարհաբարը ոչ այն բանի համար որ չի տիրապետում գրաբարին:

1856 թ.-ի մարտի 19-ին Ստեփանոս Նազարյանը միջնորդագիր ուղարկեց կրթության նախարարին `ակնկալելով նրա թույլտվությունը հայկական ամսագիր հրատարակելուն : Արդեն տաս տարի նա երազում էր ամսագիր կամ թերթ բացել, որոնք կօգնեն հայերի լուսավորությանը: Չնայած Նազարյանը մանրամասնորեն տեղյակ չէր Արևմտյան Հայաստանում տիրող իրավիճակի մասին, այնուամենայնիվ, նույնիսկ մակերեսային տեղեկության միջոցով նա կարող էր հասկանալ, թե որքան բարենպաստ են պայմանները ռուսահայերի համար ՝ չնայած ինքնավարությանը և ցարական կառավարությանը, որը ցանկանում էր և՛ ռուսացնել, և՛ ձուլել ժողովուրդներին,ինքնակամ միացան ռուս ժողովրդին: Բայց կար ազատասեր ռուսական ոգի, առաջադեմ ռուսական մտավորականություն , որի հետ հայերը ձեռք ձեռքի տված բացառիկ հնարավորություն ունեին: Բայց սա պահանջում էր կնիք:

«Ազգը վերածվել է աբստրակցիայի, և սա է պատճառը, որ ազգային առաջընթացի սայլը մնում է անշարժ, քանի որ յուրաքանչյուրն իրեն հատուկ է համարում և ցանկություն չունի կանգնելու և տեղից շարժելու այս սայլին»: (Մ. Նալբանդյան)

Թշնամիները, ովքեր արդեն լավ էին ճանաչում ինչպես Նազարյանին, այնպես էլ Նալբանդյանին, կռահեցին, որ իրենց համագործակցությունը նրանց ոչ մի լավ բան չի խոստանում: Նրանք փորձում էին ոչնչացնել դեռ չծնված ամսագիրը, որի անունը պետք է դառնար «Յուսիսափայլ» (Հյուսիսափայլ): Սանկտ Պետերբուրգի գրաքննության կոմիտեն, ազդեցիկ հայ անձանց ճնշման ներքո, իրական հարցաքննություն է կազմակերպում Միքայելի հետ, ինչը, անկասկած, պետք է հանգեցներ հաշվեհարդարների:

Փախչելով ՝ բժշկական պատրվակով Միքայել Նալբանդյանը մեկնում է արտերկիր: Ստեփանոս Նազարյանի հետ միասին նրանք որոշում են երթուղին - Փարիզ, Լոնդոն, Կոստանդնուպոլիս... Փարիզում և Լոնդոնում Միքայելը պատրաստվում էր հանդիպել հայկական համայնքների հայտնի գործիչների, որտեղ Հերցենն ու Օգարևը (ցարական Ռուսաստանի քաղաքականությանը դեմ արտահայտվող հայտնի հեղափոխական դեմոկրատներ) ապրել ու աշխատել էն:

Միքայել Նալբանդյանի եզակի նկարներից մեկը

Լեհաստանի հայերը և նրանց անհետացումը

Ութ հարյուր տարի առաջ բարբարոսական արշավանքները հայերին ստիպեցին լքել իրենց վերջին մայրաքաղաք Անին: Տեղափոխվելով հյուսիս ՝ վերաբնակիչների մի մասը բնակություն հաստատեց Ղրիմում, իսկ նրանց հետնորդները ՝ Դոնի ափին, հիմնելով Դոնի Նախիջևանը, իսկ հայերի մյուս մասը ՝ մոտ հարյուր հազար մարդ, հասան հենց Լեհաստան: Լեհաստանում հայերը չկարողացան պահպանել իրենց ինքնությունը, և պատմականորեն կարճ ժամանակահատվածում նրանքնրանք միաձուլվեցին լեհերի հետ , և նրանց մասին  հիշեցնում էին միայն նախկինում թողած հետքերը: Միքայելը Լեհաստանում անձամբ տեսավ այդ աննախանձելի ապագան, որը սպառնում էր հայերին, որից պաշտպանեց իր հայրենակիցներին:

«Շատ անգամներ մենք հանդիպել ենք հիասքանչ, բայց հիմա դատարկ հայկական եկեղեցիների, իսկ հայերին` երբեք: Ի՞նչ պատահեց նրանց հետ, ո՞ւր գնացին:..» (Մ. Նալբանդյան)

Ֆրանսիայում հայ համայնքի իրավիճակը

Այդ տարիներին Փարիզում կար միայն երկու հայկական դպրոց, որոնցից մեկը հիմնադրվել է հնդիկ հայ մեծահարուստ Սամվել Մուրադի կտակած միջոցներով, իսկ մյուսը ՝ ազգային հայկական դպրոց, որի ծախսերը կրել են Պոլսահայերը: Մուրադյանի դպրոցը կաթոլիկական ազդեցության տակ էր: Այս հեղինակավոր դպրոցում կարող էին սովորել միայն հայ կաթոլիկների երեխաները, այսինքն ՝ բոլոր պայմանները կային, որ հայերը փոխեին իրենց հավատը և անհետանային, ինչպես Լեհաստանում: Երկրորդ հայկական դպրոցի ՝ Հայկազյանի հետ կապված իրավիճակը ծայրաստիճան հիասթափեցնող էր: Այն գտնվում էր վարձակալած շենքում ՝ քաղաքից հեռու, ոչ մի առավելություն և հարմարություն չուներ և անընդհատ օգնության կարիք ուներ: Այնտեղ Նալբանդյանը տեսավ ընդամենը տասնութ ուսանող... Եվ, այնուամենայնիվ, Նալբանդյանը համոզված էր, որ Փարիզի հայկական գաղութը կարող է դառնալ ազգային կյանքի հզոր կենտրոն, քանի որ չնայած Փարիզում հայեր քիչ կան, բայց նրանց մեջ ազգայինը դեռ ավելի ուժեղ է, քան մյուսներում: 

Լոնդոն. Հանդիպում ռուս հեղափոխականների հետ

Միքայելը ընդամենը մի քանի տող է թողել իր լոնդոնյան կյանքի մասին, սակայն, իմանալով իրադարձությունների հետագա ընթացքը, կարելի է վստահորեն խոսել ազգային և ազատագրական պայքարի առաջնորդների և լոնդոնյան պրոպագանդիստների `Ալեքսանդր Հերցենի, Նիկոլայ Օգարևի, Ջուզզեպպե Մացինիի, բարեկամության և համագործակցության մասին: Միխայիլ Բակունինը, Նիկոլայ Սերնո-Սոլովիչիչը և այլք: Նոր հեռանկարներ բացվեցին Միքայելի համար: Նա իր համար որոշեց, որ պետք է դառնա հեղափոխությանը նվիրված ասպետ, իր վրա վերցնի հայության հեղափոխական և ազատագրական պայքարի ղեկավարությունը:

Վերադարձ դեպի Ռուսաստան և ուղևորություն նախնիների երկիր

Վերադառնալուն պես Միքայելը Նախիջեվանից առաջարկ է ստանում գնալ Հնդկաստան ՝ հնդկահայերի կտակներով պատվիրակության կազմում: Միքայելը շտապում էր այցելել ազատագրական շարժման բոլոր կենտրոններ և օտար հայկական գաղթօջախներ:ճամփորդելու թույլտվություն ստանալու համար նա գնում է Էջմիածին ՝ կաթողիկոսի մոտ: Եվ ահա այն պահը, երբ Միքայել Նալբանդյանը պետք է առաջին անգամ ոտք դներ Հայաստանի երկիր:

Համայնքներից և գաղթօջախներից ոչ մեկը Հայաստան չէր և չէր կարող լինել, չնայած այնտեղ իրավիճակը կարծես հուսահատ էր: Միքայելն իր ամբողջ ազատ ժամանակը անցկացրեց Էջմիածնի շրջակայքում ՝ լսելով ազգային լեզուն.

«Ինչքան քաղցր է հնչում ականջներիս հանդարտ հայկական խոսքը, երբ այն գալիս է ուղիղ ժողովրդի սրտից:..»:

Նա ուսումնասիրել է տեղական բարբառները և խորհել մեկ ազգային լեզու ստեղծելու հեռանկարի մասին: Տեղական բարբառները, ըստ Նալբանդյանի, այս հարցում մեծ նշանակություն ունեին:

Նախքան Հնդկաստան մեկնելը, Նալբանդյանը հասցրեց այցելել Պոլիս, և այնտեղ ձեռք բերեց հավատարիմ զինակիցներ ՝ Փարիզում կրթություն ստացած հայ երիտասարդներ, ինչպես նաև որոշ հասարակական գործիչներ:

Միքայել Նալբանդյանը Հարություն Սվաճյանի և Սերովբե Թագվորյանի հետ միասին ստեղծում է բարեգործական ընկերություն, որը կոչված էր քողարկելու գաղտնի ազատագրական կազմակերպություն ստեղծելու և Օսմանյան կայսրության այլ ստրկացված ժողովուրդների, ինչպես նաև Եվրոպայի և Ռուսաստանի այլ հեղափոխական կենտրոնների հետ կապ հաստատելու իրական նպատակն:

Կովկասյան թերթերից մեկի թղթակիցը գրել է այն խանդավառ ընդունելության մասին, որը Ռուսաստանից ստացել է Պոլիս եկած հայ գրողը.

«Այդ ժամանակից ի վեր ոստիկանությունը ավելի բարենպաստ կարծիք է կազմել Ռուսաստանի հայերի վերաբերյալ: Բայց պետք է ասել նաեւ, որ նրանց մեծ մասը դեռ համոզված է, որ Ռուսաստանի գրեթե բոլոր հայերը, ովքեր խոսում են իրենց մայրենի լեզվով, աքսորվում են Սիբիր»:(«Կովկաս», թիվ 68, 1896)

Հասնելով Հնդկաստան ՝ Միքայելը համոզվեց, որ երբեմնի հզոր և ազդեցիկ հայկական համայնքը գտնվում էր բարոյական անկման մեջ: Այսինքն ՝ նույն դիրքում, ինչ Նախիջեւանի, Կոստանդնուպոլսի, Փարիզի համայնքները, ինչպես Հայաստանում ամենուրեք... Ուստի, իր հետ վերցնելով իրեն լիազորված կտակի մի մասը, նա կրկին գնում է Պոլիս...

Միքայելը շտապում էր միաձուլվել և հայ ժողովրդի արևմտյան և արևելյան մասերի համար ընդհանուր ելք ստեղծել: Չունենալով ազգային փրկության միասնական ծրագիր `հայ ժողովրդի այս երկու ճյուղերը ինչ-որ կերպ աջակցեցին իրենց գոյությանը մանր կրքերով և մասնատված ազգի ընդհանուր ողբերգությամբ:

Հիմնական լծակը, որը պետք է ժողովրդին ոգեշնչեր ընդհանուր ազատագրական պայքարի մեջ, Պոլսում վերջերս ստեղծված գաղտնի ընկերություններն էին: Սակայն ազատագրական շարժումների այս թեժ ժամանակներում հայերը, փոխանակ գործի դնելու իրենց ողջ ուժը ՝ կրկին ընկղմվեցին մանր ինտրիգների մեջ: Չնայած այն բանին, որ հայերն արդեն ունեին գաղտնի կազմակերպություն, խելացի և նվիրված առաջնորդներ, մշակվել էր հստակ ծրագիր, որի վերջնական նպատակը զինված ջոկատների ստեղծումն էր և  լեռնագնացների հետ Արևմտյան Հայաստանի համատեղ ազատագրումը :

«Դուք փնթփնթում եք մեր դանդաղության համար և միանգամայն արդարացիորեն, բայց երբ լքեցիք մեր քաղաքը, ամբողջովին մոռացաք մեր ժողովրդի բնավորությունը, - գրում է նրան ընկերներից մեկը: Երբ խոսքը վերաբերում է ազգի հանդեպ սիրուն, հայրենասիրությունը, բոլորը բարձրաձայն խոսում են. Ոմանց համար դա կեղծավորություն է, ոմանց համար էլ ջերմ սեր: Բայց գործողության համար գրեթե հոգի չկա»:

Միքայելի հեղափոխական պայքարը, ռուս քարոզիչների հետ միասին, բնականաբար ավարտվեց: Ռուսաստանի ցարական կառավարությունը մեծ ջանքեր գործադրեց հեղափոխականներին գրավելու համար:

1862 թ.-ի հուլիսի 10-ին աՄիքայելը մեկնում է Դոնի Նախիջևան `քաղաքային ժողովին զեկուցելու հնդկահայերի կտակների մասին: Նա նույնիսկ չգիտեր, որ իրեն հետապնդում են հենց Սանկտ Պետերբուրգից: Դրանից անցել է տաս տարի, երբ նա, ճիշտ այնպես, ինչպես հետապնդվեց, իր հայրենի քաղաքից փախավ Մոսկվա... Եվ հիմա կարծես ամեն ինչ կարգավորվում էր:

Միխայելան ձերբակալվել է 1862 թվականի հուլիսի 27-ին: Մեկուսարանում Նալբանդյանը գրել է «Ախծմիկը» բանաստեղծական շարքը ՝ «Սոս և Վարդիթեր» վեպի քննադատությունը և թարգմանել Ղազար Փարբեցու «Հաղորդագրությունը»:

Բանտային տարիներին Միքայելը փոխվեց անճանաչելիորեն: Նա այնքան նիհարեց, որ մնաց «միայն կաշին ու ոսկորը»: Հաշվի առնելով իր ցավալի վիճակը ՝ Միքայել Նալբանդյանին ուղարկեցին Սարատովի նահանգի հարավային քաղաքներից մեկը ՝ Կամիշին... Այնտեղ Միքայելը հույս ուներ ապրել առնվազն մինչ գարուն: Մեջքի և կրծքի ցավերը հաղթահարելով ՝ նա մի երկու տող խզբզեց իր հարազատներին:

Մահից առաջ նրան այցելեց իր նախկին ուսանողներից մեկը, որն անցավ իր թշնամիների կողմը: Նա եկավ ստանալու իր հարցի պատասխանը: Պատասխան, որը կարող էր տալ միայն Միքայել Նալբանդյանը:

- Եկա հարցնելու, թե ինչ է նշանակում մտածել հայերեն, որի մասին դասերին անընդհատ հիշեցնում էիր մեզ ...

Միքայել Նալբանդյանը մահացավ 1866 թվականի մարտի 31-ին ՝ չորս տարվա բանտարկությունից հետո:

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո