Armat - national platform
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԴՅՈ՞Ք ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆ ՈՒՆԻ ԱՊԱԳԱ
Մշակույթ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆ. ԱՐԴՅՈ՞Ք ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆ ՈՒՆԻ ԱՊԱԳԱ

Ի՞ՆՉ Է ԿԱՏԱՐՎՈՒՄ ԱՅԺՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԵՏ:

Հայկական մշակույթը (ինչպես բոլոր փոքր ազգերի մշակույթը) վտանգված է: Գլոբալացումը, ցրվածությունը, խորհրդայնացումը և ձուլումը հանգեցրել են նրան, որ գրեթե բոլոր հայերը երկու կամ ավելի մշակույթների կրողներ են: Նրա կոնկրետ տիպերը, հատկապես փոփ-մշակույթը, չեն կարող զարգանալ առանց մեծ շուկայի, իսկ երաժշտության և կինեմատոգրաֆիայի խթանումը մեծ գումարներ է պահանջում: Վտանգի տակ է նաև գրականությունը: Սփյուռքում ավելի ու ավելի փիչ հայեր կան, ովքեր բավականաչափ գրագետ են, որպեսզի պահպանեն և խթանեն մշակույթը հայերենով: Հայաստանում «ընթերցանության մշակույթի» ընդհանուր անկումը, օտարալեզու մշակույթը, գրականությունը, կինոն և երաժշտությունը, ավելի ու ավելի շատ տեղ են գրավում մարդկանց կյանքում:

Այս ամենը բարդանում է հետևյալ միտումներով.

(1) Հայ մշակույթի գործիչների միտումը դեպի գլոբալիզացիա, քանի որ նրանք ձգտում են գլոբալ միտումների և նորույթների: Նրանցից ոմանց հաջողվում է իրենց արվեստում պահպանել հավասարակշռությունը հայկականի և գլոբալի միջև, բայց մեծամասնությանը՝ ոչ: Այս երևույթի օրինակներն են Արամ Խաչատրյանը դասական երաժշտության մեջ կամ Ուիլյամ Սարոյանը գրականության մեջ: Այսպիսով՝ այն, ինչը համարվում է հայկական մշակույթ, հիմնականում համաշխարհային կամ արտասահմանյան արվեստ է, որը ստեղծվել է հայի կողմից հայկական շեղումով: Սրանից բացի, արվեստի գործիչների աշխատանքը հաճախ տարբերվում է մեծամասնության նախասիրություններից, նրանք իրենց օտար են զգում, իսկ միջոցների սղության պատճառով `լքված և մերժված հայ հասարակության կողմից: Սա հանգեցնում է որոշակի անտեսման հայկական մշակույթի և այս մշակույթի հանդիսատեսի / շուկայի նկատմամբ:

Վիլյամ Սարոյանը հայկական ծագմամբ ամերիկացի գրող է: Արգասավոր արձակագիրը՝ գրել է տարբեր ժանրերի և թեմաների մասին ՝ իր պատմական հայրենիքից մինչ պացիֆիզմ:

(2) Մշակութային միաձուլման հինավուրց միտում, որը սկիզբ է առել հին ժամանակներից: Խոսքը հունական, հռոմեական, պարսկական, հետագայում տարբեր քրիստոնեական մշակույթների հետ շփումների մասին է: Հետո ժամանակակից հայկական մշակույթի վրա ազդել է օսմանյան, ռուսական, խորհրդային, արևմտաեվրապական և մերձարևելյան մշակույթը, որը ուժգնացավ 19-րդ դարում, իսկ հետո՝ ցեղասպանությունից հետո և խորհրդային դարաշրջանում:

Հայաստանում պահպանված միակ հեթանոսական Գառնի տաճարը հին Հայաստանի մշակույթի վրա հելլենիզմի ազդեցության դասական օրինակ է: Կառուցվել է մ.թ. 1–2-րդ դարերում:

(3) ԽՍՀՄ-ում մշակույթի թուլացման և աղավաղման միտում: Հայկական մշակույթը խորհրդային շրջանում ինչպես զարգացավ, այնպես էլ խեղաթյուրվեց, քանի որ հայ մշակույթի կարևոր բաղադրիչներից մեկը՝ քրիստոնեությունը, ճնշվում և զրպարտվում էր: Իհարկե, սա մեծապես վրդովեցնում էր արևմտյան սփյուռքի ներկայացուցիչներին և, կարելի է ասել, սառը պատերազմի մի մասն էր ԽՍՀՄ-ի և Արևմտյան աշխարհի միջև, որի հետևանքները մենք տեսնում ենք այսօր:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԽԹԱՆՈՂ ՈՒԺԵՐԸ

1. Ռեսուրսներ: Մեծ ժառանգություն և այս ռեսուրսների պահպանման ու զարգացման անկարողություն փոքր ռեսուրսների պատճառով:

Գլոբալիզացիայի սպառնալիքի տակ գտնվող փոքր մշակույթ. Ոչ բավականաչափ հայտնի իր տեղը գերիշխող մշակույթների շարքում ունենալու համար և ոչ այնքան ուժեղ՝ դիրքավորվելու համար:

Որոշ մեդիաների ՝ ֆիլմեր, թատրոն, դասական երաժշտություն, օպերա, բարձր գինը: Այնպիսի փոքր շուկաները, ինչպիսին հայկականն է, սովորաբար ունակ չեն ֆինանսավորել իրենք իրենց: Այս պատճառով հովանավորչությունը (մասնավոր կամ պետական) հսկայական դեր է խաղում ստեղծվող, զարգացած, գոյատևող մշակույթի մեջ:

Հովանավորչությունը ի հակադրում շուկայի ազդեցության հայկական մշակույթի վրա: Խոշոր հովանավորներն ու մշակութային կազմակերպությունները (Թեքեյան, Մշակույթի նախարարություն, Համազգային և այլն) հաճախ վերաբերվում են հայկական մշակույթին ու հաստատություններին որպես իրենց սեփականություն:Նրանց ճաշակն ու նախասիրությունները կարող են և համընկնել, և չհամընկնել հայ ժողովրդի մշակութային պահանջմունքների հետ: Մշակույթը աղավաղվում է նաև շուկայի պահանջարկից կախվածության պատճառով, որը որոշվում է սպառողների նախասիրություններով, իսկ վերջիններս միշտ չէ, որ կարողանում են գնահատել հայկական մշակույթի լավագույն դրսևորումները:

Պետության կողմից աջակցության ակնկալում: Խորհրդային պետությունը, չնայած նրան, որ խեղաթյուրում էր մշակույթը, աջակցում էր նկարիչների և գիտնականների լայն շրջանակի: «Ազգությունները կառավարելու» սովետական ​​քաղաքականությունը ներառում էր անցանկալի արվեստի սպառնալիք և ճնշում, ինչպես նաև ակտիվ ընկերասիրություն՝ աջակցում և պաշտպանում էին գրաքննված նկարիչների արվեստը, այդ թվում ՝ ֆինանսապես:

Որպես օրինակ բերենք մի հատված սովետական «Նահապետ» ֆիլմից, որում բացահայտորեն նախատում են եկեղեցին (Աստծուն):

Սերունդների փոփոխություն: Արվեստի, երաժշտության, ճարտարապետության, գրականության և կինոյի բնագավառներում Հայաստանի ուժեղ կողմերն ու ավադույթնորը վտանգված են, քանի որ ռեսուրսների բացակայության պատճառով հնարավոր չէ դրանք փոխանցել հաջորդ սերունդներին: Իսկ եթե հայ ժողովուրդը դրանք կորցնի, դժվար կլինի վերականգնումն ու վերակենդանացումը: 

2. Հայկական մշակույթի եզակի առանձնահատկությունները

Եզակի լեզու, եզակի այբուբեն: Հայոց լեզվի մշակույթը բավականին դժվար է: Հայերենում կան երկու տեսակի գրական լեզուներ՝  արևմտյան և արևելյան, երկու տեսակի ուղղագրություն՝ դասական (օգտագործվում է արևմտյան սփյուռքում) և սովետական ​​(1920-ականների բարեփոխում, օգտագործվում է Հայաստանի Հանրապետությունում): Հայոց լեզուն պարունակում է տարրեր առնվազն 4-5 լեզուներից (օրինակ ՝ ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, արաբերեն, թուրքերեն, պարսկերեն, իսպաներեն): Այբուբենի լուրջ խնդիր կա տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դարում, նոր բառերի նկատմամբ ընդհանուր մոտեցման անհրաժեշտություն:

ԴԱՍԱԿԱՆ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ / ՓՈՓՈԽՎԱԾ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ  

Մշակույթի տեղը հայկական ինքնության մեջ: Իրենց մշակույթի ինքնության պահպանումը հայերի համար արհամարհանքի ձև էր ի պատասխան օսմանյան ցեղասպանության և սովետական ​​ռեժիմի բռնաճնշումների: Այս զգացմունքների թուլացմանը զուգահեռ, քչացավ նաև հուզական կապը հայ մշակույթի հետ: Մշակույթի փոխանցման բնական տարբերակները գյուղերում և համայնքներում (ինչպես սփյուռքում ցեղասպանության պատճառով, այնպես էլ Հայաստանում՝ քաղաքաշինության պատճառով) գրեթե անդառնալիորեն կորած են: Սփյուռքում դա բերեց նրան, որ մշակույթը ավելի շատ փոխանցվում է հասարակության փոքր բջիջներով, ընտանիքներով, այլ ոչ թե համայնքներով կամ հաստատություններով, ինչպիսիք են դպրոցները, եկեղեցիները կամ մշակութային հաստատությունները:

Հայկական մշակույթը նորացման մի քանի փուլ է անցել տարբեր աղբյուներից: 19-20-րդ դարերում հայկական մշակույթի համար կարևոր կատալիզատոր դարձան արևմտաեվրոպական և ռուսական մշակույթները: Ցեղասպանությունից հետո հայկական մշակույթը վերականգնվեց խորհրդային ​​գաղափարախոսության ազդեցության տակ: Անկախություն ձեռք բերելուց ի վեր, հայկական մշակույթը անցնում է նորացման նոր շրջափուլ: Արդյո՞ք Հայաստանը, որպես պետություն, ինստիտուցիոնալ կարողություն ունի ապահովելու հայկական մշակույթի կայուն նորացումն և զարգացումը: Հարցը մնում է բաց:

Եվրոպական կրթություն ստացած արևմտահայ (Կոստանդնուպոլիս) մտավորականության ներկայացուցիչներ  

Հայաստանի հայերը և խորհրդային ազդեցությունը տեղական մշակույթի վրա: Սփյուռքահայերի վրա ազդել են բազմաթիվ մշակույթներ՝ կախված իրենց ծագումից և գտնվելու վայրից. Օսմանյան, ապա Մերձավոր Արևելքի, հետո եվրոպական կամ ամերիկյան և այլն: Ռուսաստանում հայկական համայնքի վրա գործում է ուժեղ ռուսական ազդեցություն: Իհարկե, այս բազմազանության մեջ հաճախ դժվար է գտնել ընդհանուր մշակութային հիմքեր: 

Հայկական մշակույթը կենտրոնացված չէ, հատկապես արխիվները, գրքերը և կենդանի մշակույթը / ազգագրությունը: Դա դժվար և ծախսատար է դարձնում երաժշտական, պարային, խոհարարական, բանավոր մշակույթի մնացորդները հայկական համայնքների կենդանի մշակույթում պահպանելու և վերաինտեգրելու գործընթացը:

 Վերևում` Իտալիայի Սան Լազարո կղզու հայ կաթողիկե վանքն է, որտեղ պահպանվում է հայկական ձեռագրերի և հին գրքերի հսկայական հավաքածու: Ստորև` Մատենադարանը` Հայաստանում գտնվող ձեռագրերի ամենամեծ պահոցը:  

3. Եկեղեցի

Հեռացում քրիստոնեական մշակույթից: Հայ մշակույթի քրիստոնեական հիմքի փոփոխությունը մեծամասնությանը կտրեց մշակույթի այս նշանակալի մասից: Օրինակ, Գ. Նարեկացու «Մատյան ողբերգությունը» կարելի է կարդալ որպես բանաստեղծություն, բայց իմաստը հասկանալու համար, պետք բաց լինել քրիստոնեական հոգևորության համար, որն անհասանելի է հետխորհրդային աշխարհիկացած հանդիսատեսի, ինչպես նաև հետմոդեռն հայկական սփյուռքի համար: Հայկական երաժշտության մեծ մասը արմատավորված է եկեղեցական ավանդույթների մեջ, որոնք անծանոթ են շատ հայերի: Խնդիրը բարդանում է նրանով, որ մշակույթն իմացողները հաճախ չեն կարողանում այդ մասին խոսել այնպես, որ գրավեն համախոհների, և այն գնահատողները հաճախ դիմում են փարիսեցական մոտեցմանը՝ վանելով մարդկանց իրենց խստությամբ և եռանդով:

Եկեղեցին ի հակադրություն պետության՝ որպես մշակույթի պահապանիչ: Դարեր շարունակ Հայ Առաքելական եկեղեցին եղել է կրոնական հաստատության, աստվածաբանական գրականության, պատարագի ծեսերի և սրբազան երաժշտության պահապանը: Խորհրդային շրջանում եկեղեցին վերացվեց, և այդ գործառույթը հիմնականում կատարում էր պետությունը: Սա շարունակվում է նաև այսօր: Առնվազն մասամբ այս գործառույթն իրականացնում են մշակույթի նախարարությունը, Մատենադարանը, կոնսերվատորիան, գիտությունների ակադեմիան և համալսարանը: Եկեղեցին, որպես անդրազգային հաստատություն, կարող է ավելի շատ ռեսուրսներ ունենալ սփյուռքում համեմատաբար ավելի հարուստ լսարանով, քան հարկատուների բազա ունեցող պետությունը՝ պետության պահպանման և զարգացման այլ խնդիրներով (կրթություն, առողջապահություն և այլն):

4. Օտարում / աղավաղում / գլոբալացում

Հայեր՝ երկու և ավելի մշակույթի կրողներ: Հիմնական հարցերից մեկն այն է, թե մշակույթներից որն է գերակշռում` մեծամասնության մշակույթը, թե հայկական մշակույթը:

Հայոց լեզվի վատ տիրապետում: Հայկական մշակույթի մեծ մասը անհասանելի է ոչ հայախոս սփյուռքի համայնքների համար, և շատերը չեն համապատասխանում նրանց ժամանակակից արժեքային համակարգին, որը հիմնված է իրենց բնակության երկրի մշակույթի վրա:

Ձուլումը, հատկապես Սփյուռքում, իրենից ներկայացնում է լուրջ վտանգ հայկական մշակույթի հանդիսատեսի / սպառողի բազայի համար: Որքան փոքր է այս հիմքը, այնքան դժվար է դառնում հայկական մշակույթի պահպանումը:

Ինտերնետ՝ հայերի կապի համար կարևոր միջոց: Սակայն սա էլ ունի սահմանափակումներ: Այն ձևավորում և աղավաղում է հաղորդագրությունը, և ամենամեծ վտանգը տեղեկատվության հսկայական հոսքերի մեջ հաղորդագրության կորուստն է:

Հայկական ճարտարապետական մշակույքի մեծ մասը գտնվում է վտանգի մեջ ամենուր՝ Թուրքիայում, Վրաստանում, Ադրբեջանում և Մերձավոր Արևելքում: Սա բացառապես հայկական երևույթ չէ, քանի որ Ուիլյամ Դալրիմփլը իր «Սուրբ լեռից» գրքում գրում է արևելյան քրիստոնեական մշակույթի անհետացման մասին:

Մշակութային տուրիզմ, տուրիստական  ​​երթուղիներ, ուխտագնացություն Հայաստանում: Զբոսաշրջության զարգացման միջոցով հայկական մշակույթն ավելի կայուն դարձնելու մի շարք հնարավորություններ կան, եթե այն իր տեղը գտնի զբոսաշրջության համաշխարհային շուկայում:

 «Ես ինձ ավելի շատ կապված եմ զգում իմ կլանի, քան հայրենիքի հետ». հայ՝ Սան Ֆրանցիսկոյից, Կալիֆորնիա  

Ի՞ՆՉ  ԿԱՐՈՂ Է ԼԻՆԵԼ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ ՀԵՏ. Սցենարներ:

Փրկարար վերածնունդ: Հայկական մշակույթը վերապրում է վերածնունդ: Շնորհիվ Սփյուռքի շփումների(ներառյալ նոր սփյուռքը Հայաստանից), արևելյան և արևմտյան մշակույթները միաձուլվում են ընդհանուր հայկական մշակույթի մեջ, որն ունի ավելի խոր արմատներ ՝ նախորդելով 17-րդ և 18-րդ դարերի պառակտմանը՝ պարտադրված Ռուսաստանի, Օսմանյան և Պարսկական կայսրությունների կողմից: Հայերը տարածում և զարգացնում են իրենց մշակույթը և այն ճանաչում է ձեռք բերում ավելի լայն եվրոպական և համաշխարհային մշակույթում: Հայկական մշակույթը զբաղեցնում է այն տեղը, որը չի զբաղեցրել 10-րդ դարի հայոց վերածննդից հետո, երբ սրբերը, ինչպիսին Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին է, կարող էին գրել ամբողջ քրիստոնեական աշխարհի համար և հարգվել նրանց կողմից, և այնպիսի ճարտարապետներ, ինչպիսիք էին Տրդատը և Մանվելը, կարող էին մեծ նախագծեր կառուցել համաշխարհային մայրաքաղաքների համար`պահանջված հայկական ճարտարապետական ​​ոճով:

Հանդուրժողական անջատողականություն: Հայկական մշակույթը շարունակում է գոյություն ունենալ երկու փոխկապակցված ձևերով ՝ արևմտյան և արևելյան: Ռեսուրսները բաժանվում են, բայց դրանք դեռ բավարար են մշակույթի զարգացման համար:

Առանձին գոյություն և հետընթաց: Հայկական մշակույթն էլ ավելի է պառակտվել: Յուրաքանչյուր ենթախումբ մրցում է ռեսուրսների ձեռքբերման համար, ինչը հանգեցնում է կործանարար, օտարացման մրցակցության: Ռեսուրսների նվազման հետ մեկտեղ կորչում է հայկական մշակույթի մեծ մասը, ինչպես նաև սփյուռքում և հայրենիքում գտնվող նրա հետևորդները: Այս առումով հայերի մեծամասնությունը ծանոթանում է ավելի հեշտ և մատչելի գլոբալ մշակույթին:

Սակավացող էլիտա: Հայկական մշակույթը դառնում է փոքր վերնախավի սեփականություն, որը հրաժարվում է այն կիսել իրենց ժողովրդի հետ: Ռեսուրսների սղության պատճառով էլիտան աստիճանաբար նեղանում է, չնայած շարունակում է ունենալ իր հովանավորները: Հայկական մշակույթը ճնշվում է համաշխարհային մշակույթի կողմից, բայց դրա մնացորդները գոյություն ունեն:

Ռաբիզ (ցածրորակ փոփ մշակույթ) արևելքում և արևմուտքում: Փորձելով գոյատևել` հայկական մշակույթը դառնում է ավելի կոմերցիոն և ձգտում է հասնել նվազագույն ընդհանուր հայտարարի` գլոբալ մշակույթին: Որոշ հայկական մակերեսային տարրեր գոյատևում են այլ կուլտուրաների (օրինակ ՝ Մերձավոր Արևելքի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի կամ ԱՄՆ) «կեղծ» (էժանագին պատճեններ) միջոցով հեռարձակվելով: Հայկական մշակույթի ոգին կորել է:

 Ո՞ր ուղին կընտրի հայ ժողովուրդը կախված է մեզանից յուրաքանչյուրից:

Նյութի աղբյուրը: Cultural Issue Paper by Tom Samuelian

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո