Armat - national platforms
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
Միհրի պաշտամունքը. Սուրբ տաճարները, վեդայական լեգենդներն ու հին հայկական մտածողությունը
Մշակույթ

Միհրի պաշտամունքը. Սուրբ տաճարները, վեդայական լեգենդներն ու հին հայկական մտածողությունը

Միհրը եղել է լույսի, մաքրության, բարության, ճշմարտության աստվածն ու կարևոր տեղ է զբաղեցրել հին արիացիների հավատքի մեջ:

Միհր աստծո պաշտամունքի տարածումը

Միհրի (Միթրաս) պաշտամունքի տարածման մասին կան տարբեր վարկածներ, սակայն դրանցից ամենավստահելին Ք.ա. 14-րդ դարից մեզ հասած Միհրի պաշտամունքի մասին արձանագրությունն է:

Պայմանագրում, որը կնքվել է Միտաննի հզոր թագավորության (այն գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում) Շատիվազա թագավորի (Ք.ա.1350) ու խեթական արքա Սուպիլուլիումայի (1380-1346 Ք.ա.) միջև, հանդիպում է Միհր անունը: Միհրի պաշտամունքի մասին նշվում է պարսկական սեպագիր արձանագրություններում ու հնդկական վեդայական տեսքստերում դեռ Ք.ա. 4-րդ դարում:

Արտաշիր II-ի՝ 395թ. Սասանյան պարսկաստանի արքայի իրականացրած կրոնական հեղափոխության արդյունքում Միհրի ու Անահիտի պաշտամունքները տարածում են ստանում Պարսկաստանում ու համադրվում են զրադաշտականության հետ: Ք.ա. առաջին դարում Միհրի պաշտամունքը տարածում է գտնում Հռոմում, իսկ Ք.հ. 3-րդ դարում այն ձեռք է բերում միջազգային բնույթ ու տարածվում Հնդկաստանից մինչև Սև ծով, Բալկաններից դեպի Բրիտանիա ու Իսպանիա: Ներկայում Եվրոպայի տարածքում կան ավելի քան չորս հարյուր Միհրին նվիրված տաճարներ:

Այսպիսով, Ք.ա. 4-րդ դարում այս պաշտամունքը տարածվում է Հայկական լեռնաշխարհից դեպի հարավային Պարսկաստան ու Հնդկաստան, իսկ Ք.ա. առաջին դարում ՝ դեպի Հյուսիս-Արևմտյան Եվրոպա:

Հայաստանում Միհրի գլխավոր տաճարը գտնվել է Դերջան գավառի (թուրքական արևելյան շրջան) Բագառիճ ավանում: Գառնիի տաճարը ևս նվիրված է Միհրին:

Գառնիի տաճարը ՝ նվիրված Միհրին

Նրան նվիրված տաճարի ավերակներ են հայտնաբերվել Արտաշատ մայրաքաղաքի տարածքում. այն կառուցված է եղել սև մարմարից և վերակառուցվել է առաջին դարում՝ Տրդատ Ա-ի կողմից (Արշակունիների դինաստիա):

Նեմրութ լեռան վրա գտնող Անտիոքոս Ա-ի դամբարանի մոտ կառուցված արձանախմբում կա նաև Միհրը՝ նստած Արամազդի (Աստվածների Աստվածը ըստ նախաքրիստոնեական հայկական առասպելի) ձախ կողքին:

Նեմրութ լեռան ավերակները, Արևելյան տեռաս, Կոմմագենեի աստվածներ 

Միհրի արձանը Նեմրութի ստորոտին

Միհրի աստվածության վիպական մարմնավորումները հանդիպում են նաև «Սասնա ծռեր» էպոսում:

Հին քանդակներում Միհրը պատկերվում է որպես քաջ տղամարդ, հայկական փռուգիական գլխարկը գլխին, ով սպանել է սրբազան ցուլին:

Միհրը ցլին սպանելիս

Հայկական աստվածների պանթեոնում Միհրը եղել է լույսի ու մաքրության աստվածը: Ասում են, որ Միհրին նվիրված տաճար հայտնաբերվել է նաև Արմավիրում՝ հին Հայաստանի մայրաքաղաքում:

Միհրի պաշտամունքը հետզհետե սկսում է վերանալ Ք.ա. 4-րդ դարում:

Միհրի մասին լեգենդները

Ըստ հայոց հին հավատքի՝ Արեգակի սրտում ապրում են 365 սրբերը, որոնցից յուրաքանչյուրը տարվա 1 օրվա տերն է. վկայակոչվում են չարը խափանելու նպատակով։

Ըստ հնագույն հավատքի աշխարհը ներկայացնում էր աղի մի ծով (Վանա լիճը), որի մեջ կա մի ժայռ, և երբ երկինքը պատվում է, լույս է ընկնում ժայռի վրա և քիչ ժամանակ հետո ծնվում է արարչագործ Միհրը՝ մերկ, գլխին՝ հայկական (փռուգիական) գլխարկ, ձախ ձեռքին՝ ջահ, որով էլ լուսավորում է աշխարհը։ Միհրը՝ սպանելով ցուլին նրա մասերից արարում է աշխարհը:

Ժայռից ծնունդ առած Միհրը. Հռոմ, մարմարե արձան, 180-192թթ.

Ստրաբոնի վկայագրությունների համաձայն, Աքեմենյան կայսրության ժամանակ հայ սատրապները տարեկան 20,000 ձի էին մատաղ անում Միհրի պաշտամունքի օրը նշելու համար: Միհրին նվիրված տոնակատարությունները հայերը նշում էին Արեգ ամսին, որը համընկնում էր իրանական Միհր ամսի հետ: Հայկական յոթերորդ ամիսը կոչվում էր Մեհեկան, իսկ ամեն ամսվա ութերորդ օրը կոչվում էր Միհր:

Ժայռից ծնվածը

Միհրը՝ լույսի ու բարության աստվածը, հիրավի ծնվել է ժայռից, ինչի մասին վկայում են հնագիտական գտածոները կամ Գեղարդի տաճարը, որը վեր է հառնում ժայռոտ լանդշաֆտից:

1953-54 թթ. Էսկիակելում (Թուրքիա) արված ուսումնասիրությունների արդյունքում, 160 մ. խորության վրա թունել են հայտնաբերում, որի լանջերը երկար ձգվում էին ու ավարտվում երկու շրջանաձև սենյակներով: Սա նման է Հայաստանի Բագառիճ գյուղում գտնված թունելին, որտեղ տաճարն է, նվիրված Միհրին: 

Դիցաբանական տեսանկյունից, թունելներն են այն տեղերը, որտեղից ծնունդ է առել Միհրը, քանի որ ասվում է «աստղից առանձնացված շողը ներթափանցում է թունելի խորքերն ու ծնում Միհրին, որտեղից նա համբարձվում է դեպի երկինք:» Նախաքրիստոնեական շրջանում Գեղարդի տաճարը նույնպես ընկալվել է որպես Միհրի ծծնդավայր:

Ժայռափոր սենյակ Գեղարդի տաճարի ներսում, 13-րդ դարի հայկական վանք

Միհրի պաշտամունքը վեդայական տեքստերում

Վեդայական տեքստերում Միհրը այն աստվածն է, որը եղել է Արևի պահապանն ու նրա անունը միշտ նշվում է Վարունայի անվան հետ միասին:

Ըստ հնդկական աղբյուրների, Միհրը սիրո, լույսի, նրբության ու արևի լույսի աստվածն է: Միհրի ու Վարունայի սերն ու մտերմությունն անբաժանելի են ու անփոփոխ: Վարունան երկնքի ու գիշերի աստվածն է, իսկ Միհրը՝ լույսի, արևի լույսի ու ցերեկվա: Գիշերվա ու ցերեկվա այս աստվածները պաշտամունքային արարողություններում ընկալվել են որպես զույգ: Վարունան եղել է նաև ջրերի ու ծովերի աստվածը, Վարուն աստծու՝ գինու աստվածուհու ամուսինը: 

Վարունա

Վեդայական տեքստերն առաձնանում են Միհրի պաշտամունքին նվիրված արարողություններով, ինչպես օրինակ Եվրոպա ներթափանցած ցուլին զոհաբերելը: Վեհանձն աստվածներից մեկը Սոման է : Սոման անպարտելի ուժի աստվածն է, նա ով բուժում է բոլոր հիվանդությունները: Սոման է, որ մարմնավորում է կյանքը, հարստությունը ու ցանկությունների իրականացումը:

Սանսկրիտում, Լուսինն անվանում են Սոմա: Դրանք նույն անունն ունեն, սակայն Լուսնի բոլոր հատկանիշները վերագրվում են բնության աստվածուհուն: Նրանք հավատում էին, որ լուսինն է կանգնած բուժիչ բույսերի գլխին:

Սոմա, Լուսնի հինդու աստված 

Սոման նաև սուրբ բույսի անվանում է: Այդ բույսի տերևնեից պատրաստել են ուժեղ ալկոհոլային խմիչք, որը նվիրված է եղել աստվածներին: Արարողությունների ժամանակ քահանաներն ըմպել են այդ խմիչքը, որպեսզի իրենց ավելի մոտ զգան աստվածներին: Սոման եղել է պաշտամունքի առարկա, ու չնայած աստվածները անմահություն են ձեռք բերել այս խմիչքից, մահկանուցուները նույնպես կարող էին ժամանակավոր անմահության հասնել, ըմպելով խմիչքը, իրենց միավորելով Աստծու հետ:

Լեգենդի համաձայն, աստվածների միջև վեճ է բռնկվել: Շիվա աստվածը ներգրավվել է կռվի մեջ ու մի հարվածով բաժանել է Սոմա աստծուն երկու մասի, ինչը ցույց է տալիս սուրբ ցլի սպանության ավանդույթը:

Մեկ այլ վարկածի համաձայն, աստվածները որոշում են սպանել Սոմային: Վայու աստվածը կարգադրում է մահապատժի ենթարկել Սոմային, ու դրա համար օգնություն է խնդրում Միհր-Վարունայից: Միհրը հրաժարվում է օգնել ու ասում է. «Ես բոլորին սեր, բարօրություն ու ջերմություն եմ մաղթում»: Ի վերջո, Միհրը համաձայնում է մասնակցել սպանության արարողությանը, որպեսզի օգտվի զոհաբերությունից: Սոմային սպանելուց հետո, նրանք փշրում են նրան երկու քարերի միջև: Միհրը պետք է գետնին թափեր Սոմայի հյութի իր բաժինը, որից ծնունդ էին առնելու բույսերն ու կենդանիները:

Ցլի զոհաբերության արարողության նկարներում ու քանդակներում Միհրը միշտ պատկերված է այն կողմ թեքված դեմքով ու աչքերով, ինչը խորհրդանշում է նրա նողկանքը այդ գործողության հանդեպ: Սակայն ցուլը կյանքի աղբյուր է եղել, ուստի այդ արարողությունը պարտադիր էր:

Հեղինակ՝ Լիլիթ Մխիթարյան

Աղբյուր՝ ancient-origins.net

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո