Armat - national platforms
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
Գրչի հարվածը կացնին. ադրբեջանական գրողի վեպը հայկական կոտորածների մասին
Հուշ

Գրչի հարվածը կացնին. ադրբեջանական գրողի վեպը հայկական կոտորածների մասին

Ի՞նչ է մնում անելու մի գրողի, որը ոչ կարող է լռել, ոչ շշուքով խոսել:

Ինչպես Լեվ Աննինսկին է գրում ադրբեջանցի գրողի« Քարե երազներ» վեպի գրախոսությունում, ոչինչ չէր մի մնում անել, քան ուտքի կանգնել ատելության դեմ, ինչպես դա արեց Աքրամ Այլիսլին:

Երբ հետևում ես երկու երկրների միջև հարաբերություններին  ու այդ երկրներում առկա ներքաղաքական իրավիճակին, հասկանում ես,  որ հայերն ու ադրբեջանցիները հավերժ շղթայված են անհաշտ թշնամանքի ու ատելության կապանքներով: Այդ պարագայում, Աքրամ Այլիսլիի նման գրողների առկայությունն ու նրանց՝  աշխարհին հանդես գալը, ապացուցում են այն, որ ոչ մի պրոպագանդա ի զորու չէ մթագնելու  իսկապես խղճամիտ ու համարձակ մարդու ուղեղը:

Աքրամ Այլիսլին պարզապես գրող չէր, և իրականում նա շատ բան ուներ կորցնելու: Նա արժանացել էր Ադրբեջանի  Ժողովրդական արտիստի կոչմանը  ու  պարգևատրվել «Շոխրատ» շքանշանով ՝ ադրբեջանական գրականության զարգացման գործում զգալի ներդրում ունենալու համար: Բնականաբար, վեպի հետ կապված իրադարձություններից հետո նրան զրկում են կոչումից, սակայն դա չէ ամենավատ բանը, որը պատահում է նրա հետ: Մինչ Ադրբեջանի բնակիչները սկսում են հետապնդել գրողին, մեջլիսի  պատգամավորները պահանջում են ստուգել նրա «գենետիկական կոդը», կազմապերպում են  նրա գրքերի  հրապարակային այրումն ու վերացումը:

Սակայն նա քաջատեղյակ էր, թե ինչ հետևանքներ էր ունենալու իր վեպը, որում ներկայացրել էր հայերի ու ադրբեջանցիների միջև տեղի ունեցած ողբերգության օբյեկտիվ պատկերը:

Աքրամ Այլիսլին ծնվել է 1937 թ. դեկտեմբերի 6-ին, Նախիջևանի ԻԽՍՀ-ի Այլիս (հայերեն՝ Ագուլիս) գյուղում: Նրա վեպի գլխավոր հերոսը՝ թատրոնի դերասան Սադայ Սադիգլին, (Բաքվի մտավորականության վառ ներկայացուցիչ) նման է վեպի հեղինակին. ինչպես գրողը, նա նույնպես ծնունդով Այլիս գյուղից է և նույնպես անհույս պայքար է մղում արդարության համար:

Վեպի գործողությունները նկարագրում են 1989 թ., հայերի ու ադրբեջանցիների միջև կոնֆլիկտի թեժ պահը: Գլխավոր հերոսը անգիտակից վիճակում հայտնվում է հիվանդանոցում. նա փորձել է փրկել մի տարեց հայի, որին ամբոխը  ցերեկ օրով ծեծի էր ենթարկել Բաքվի փողոցներից մեկում:

Նրա ընկերն ու կոլեգան՝ Նուվարիշ Կարաբաղլին, ով հասցրել էր նրան  հիվանդանոց, հուզված պատմում է տեղի ունեցածի մասին. «… հային սկզբում գցեցին լողավազանի սառը ջրի մեջ: Ծեր մարդ է, չէր կարող  ջրում մնալ: Ուզում էր դուրս գալ: Այդ տղաները լողավազանի մոտ հավաքվել  ծեծում էին նրան: Ախր Սադայ Սադիգլին, Աստված նրան պահապան, միշտ մի փորձանքի մեջ ընկնում է: Հենց ինքը պիտի էդ պահին հայտնվեր էդ անիծյալ տեղում: Նա չդիմացավ, այդքան բան: Ախր նա արտիստ է, մարդասեր անձնավորություն է: Սիրտը չի տարել , վազել է օգնելու»:

Հատկանշական է, որ Նուվարիշի ասելով հային ծեծողների մեջ եղել են Հայաստանում ապրող ադրբեջանցիներ, այսպես կոչված երազներ: «Այդ գրողի տարած փախստականներն ընդհանրապես չգիտեն հարգանքն ինչ բան է (…): Ոչ արտիստներին են ընդունում, ոչ բանաստեղծներին, ոչ էլ գրողներին: Միայն լսեն, որ մեկին հայ ասես, ոտքի տակ կառնեն ու կծեծեն, գազանների նման: Կտոր-կտոր կանեն, ու ոչ մեկ չի համարձակվի մոտենալ օգնության»:   Այս կերպ Այլիսլին հստակ բաժանում է հայերին կոտորողներին, առանձնացնելով  Բաքվի բնակիչներին, մտավորականներին ու վայրենի գավառացիներին:

Բժիշկ Ֆարզանին, որի մոտ տարել են խեղճ Սադիգլիին, ուշադիր լսում է Նուվարիշի պատմությունը: Դեռ մի քանի օր առաջ նա այդ նույն վիրահատարանում ծանր վիրահատություն էր արել մի հայ աղջկա, որին մետրոյում մի քանի ադրբեջանցի կանայք դաժան ծեծի էին ենթարկել: Ծեծել էին նաև նրա գործընկերներին : « … ինչ-որ մի դեգեներատ-պոետ ներխուժում է հիվանդանոց ու ծեծելով սենյակից դուրս հանում բժշկին, որը քառասուն տարի է ինչ աշխատում էր սրտաբանական բաժանմունքում, միայն այն բանի համար, որ նա հայ էր ծնվել»:  «Այդ դեպքից հետո, - գրում է Այլիսլին,- հիվանդանոցում ոչ մի հայ չէր մնացել՝ ոչ բժիշկ, ոչ սպասարկող անձնակազմ: Ոմանք թաքքնվում էին տանը, իսկ մի մասը հավերժ լքել էր Բաքուն»: 

Վեպի հիմնական դեպքերը տեղի են ունենում Սադայ Սադիգլիի գիտակցության մեջ այն պահին, երբ նա  գտնվում է կոմայում: Այլիսլին Սադիգլիի հիշողությունների միջոոցով տեղափոխվում է իր հարազատ ու հինավուրց Այլիս, որտեղ, ասում են, ժամանակին ապրել են մեծ քանակությամբ հայեր, ու նրանց յոթ-ութ եկեղեցիները մինչև այսօր կանգուն են:

 «Երևում է, հայերը շատ բարի ու խելացի մարդիկ են եղել, - գրում է Այլիսլին, ու գլխավոր հերոսին նկարագրելով, ասես խոսում է իր անունից: - … աշխարհն էլ շուռ գա, նրա համար սպիտակը սև չի դառնա: Քանի անգամ է փորձանքի մեջ ընկել լեզվի պատճառով, բայց այդպես էլ բան չի սովորել: Խելքին ինչ փչի, կբարձրաձայնի: Մի քանի ամսից հիսուն տարեկան է դառնալու, բայց կարծես տաս տարեկան երեխա լինի: Չի կարող գոնե  վտանգավոր այդ պահերին  երբեմն ուղղակի լռել: Նա ասում է. մենք ենք վատը, ոչ թե հայերը: Ասում է ու չի էլ վախենում»:

1980-ականների Բաքուն նկարագրելիս, Այլիսլին գրում է. «Ոչ երեկոյան, ոչ էլ ցերեկը  չէիք տեսնի մարդկանց, որոնք մենակ կամ երկուսով քայլեին փողոցում: Նրանք  քայլում էին ամբոխներով, հոտերով: Ու միայն այդ ամբոխներն ունեին իրավունք խոսելու ու բղավելու:  Իսկ ամենատարօրինակն այն էր , որ նրանց արտաբերած բառերի քանակը հավասար էր նախնադարյան մարդկանց օգտագործած բառերի քանակին. “ Ա-զա-տու-թյուն! Հրա-ժա-րա-կան! Ղա-րա-բաղ! Վերջին օրերին այդ մարդիկ իրենց բառապաշարը հարստացրել էին ևս երեք արտահայտություններով. “ Հայ ես դու ! Մահ քեզ ! Ահա և վերջ! »

«Այն մարդկանց ոգիները, որոնց մենք խոշտանգել ենք, չեն թողնելու, որ հանգիստ ապրենք ,- գրում է Այլիսլին: - Այլիսում բոլոլ նրանք, ովքեր փորձել են իրենց կյանքը բարելավել հայերի հանդեպ բռնության գնով, այսօր հանգիստ չունեն»:

Վեպում զուգահեռներ են տարվում Այլիսի 1919 թ. թուրքերի կազմակերպած կոտորածի ու 1980 թ. Բաքվի ու Սումգաիթի ջարդերի միջև:  «Այդ ամենն իրականացվել է ըստ հետևյալ պլանի. որպեսզի Այլիսի հայ բնակչությունը ոչ մի բանի մասին գլխի չընկնի, Ադիֆ բեյի երեսուն-քառասուն հեծյալներն առավոտվանից անցնում են հայերի ու մուսուլմանների տներով ու տեղեկություն են տարածում, թե շուտով զինադադար է հայտարարվելու, որի համար բոլորը պետք է անհապաղ հավաքվեն հայերից մեկի բակում: Երբ մարդիկ հավաքվում են նշված վայրում, թուրքական զինվորները բաժանում են մուսուլմաններին ու հայերին ու նրանց շարք կանգնեցնում բակի տարբեր մասերում: Հանկարծ  ինչ-որ տեղից բարձր հրաման է հնչում՝ «Կրաա՜կ», և թուրքական զինվորները, որոնք բոլոր կողմերից շրջապատել էին տունը, սկսում են անդադար կրակել: Շատերը տեղում մահանում են, իսկ ողջ մնացածներին սպանում են սրերով ու սվիններով: Մի մասին հենց տեղում՝ բակում էլ թաղում են , իսկ մնացածին շպրտում են ձիարաններն ու մոտակա տների նկուղներն ու այրում: Մուսուլմանական կանայք, որոնք այդ օրերին նույնիսկ չէին համարձակվում դուրս գալ իրենց տներից, հետագայում այսպես են նկարագրում տեղի ունեցածը. «Ջուրն առուներում մի շաբաթ դեռ կարմիր էր արյունից»: 

Զարմանալի է Այլիսլիի համերաշխության զգացումն ու կարեկցանքը իր նախկին հայ հայրենակիցների հանդեպ. «Սադայ Սադիգլին, ում գերդաստանի մեջ ոչ մեկ չուներ մի կաթիլ իսկ հայի արյուն (…), արդեն որոշ ժամանակ է ինչ ասես անանուն հայի էր կրում իր մեջ: Ավելի ճիշտ ոչ թե կրում էր, այլ թաքցնում: Այդ մեծ քաղաքի ամեն մի ծեծված, կշտամբված ու սպանված հայի հետ ասես իրեն էին ծեծում, կշտամբում ու սպանում»:  Ըստ երևույթին, այս վերջին բառերով էլ բացատրվում է այն պատճառը, որը հանգեցրեց Այլիսլիի  «ստեղծագործական ինքնասպանությանը»  հայրենիքում: 

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո