Armat - national platforms
Գրանցվել
1

....

2
Գրանցվեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Ես ընդունում եմ Պայամններ ֊ ը
Թույլ տվեք իմանալ մի փոքր ավելի ձեր մասին
Կատարված է
Մուտք
Մուտք գործեք, որպեսզի հնարավորություն ունենաք կատարելու գրառումներ և կիսելու ձեր կարծիքը
Մուտք
Մոռացե՞լ եք գաղտնաբառը

կամ միացեք մեզ սոցիալական ցանցի միջոցով

Ուղարկել
Մուտք
Գրանցվել
Տառերի Գիւտի Ազդակները (համառօտ ակնարկ), Փարամազ
Մշակույթ

Տառերի Գիւտի Ազդակները (համառօտ ակնարկ), Փարամազ

Իւրաքանչիւր տառի տակ ծածկուած է ազգային կարիքների ակունքների ստուէրանկարում։ 

Հայր Սիւա 

Հայաստանի աշխարհագրական ու տեղագրական կազմը բնական այնպիսի հիմունքների վրայ էր դրուած, որ այս երկիրը, որպէս մի ամբողջութիւն, չէր կարող իր վարչական ինքնատպութիւն ունենալ, որով եւ որպէս մի ուրոյն մարմին՝ իր պետական կեանքը ապրել։ Կլիմաների բազմազանութիւնը, անանցանելի լեռներին ու կուսականն անտառները, գետերի եւ հովիտների այլազան ընթացքը - այս ամէնը տեղական ժողովրդի՝ հայութեան վրայ դրել էին իրենց բնորոշիչ կնիքը։ Վարքուբարքի, ապրելակերպի, բնաւորութեան, բարէխառնութեան, անհատականութեան եւ հոգէկան այլ եւ այլ յատկանիշները, որոնք կազմում են ազգութեան ամբողջութեան յօդը, ոչ միայն իրար հետ առնչական չէին, այլեւ բոլորովին ներհակ իրար, այնպէս որ Սիւնեաց եւ Աղձնեաց, որպէս եւ Տաշրաց ու Արծրունեաց մէջ ոչ մի ներքին կապ չկար, որ կարողանար նրանց իրար հետ զօդեր եւ մի ամբողջութիւն կազմէր։ Երկրաբանական բնական սահմանները ազգութեան մէջ կերտել, առաջ էին բերել բնական ապակեդրոն ձգտումներ, որով եւ Հայաստանի նման մի միջակ քանակի տարածութեան վրայ զետեղել մօտ վեց հարիւր իրարից անկախ, իրար չըմբռնող, մէկզմէկու հակադիր տոհմեր, ցեղեր -Նախարարութիւններ։ Այն ասացուածքը, թէ «Հայք ի սկզբանէ ոչ միաբանին», ոնշեղ յետեւանք է վերոյիշեալ կացութեան։ Եւ իրապէս, ի՞նչ է ներկայացնում Հայոց նախարարական կազմ ունեցող թագաւորութիւնը։ Քրքրեցէք մեր պատմութեան ձեր ուզած էջը, որը եւ կամենաք, միշտ ազգամիջեան կռիւներ, գահակալութեան տենչեր, դաւադրութիւններ եւ հակում այս ու այն օտար պետութիւնները։ Այս վերջին դրութիւնը աւելի աչքառու է ծայրերկիրների համար, որոնք կապակցութեան ոչ մի ազդակներ չունէին կեդրոնական մասի հետ։ Այս վիճակը,-աւելացրէք դրա վրայ եւ այն հանգամանքը, որի մէջ գտնւում էր Հայաստանը, որպէս Արեւելքը Արեւմուտքի հետ շաղկապող բնական ուղի,- չէր կարող մեր հայրենիքից կազմել մի ուժեղ, անկախ պետութիւն։ Իրերի այս դրութիւնը չէր կարող վրիպել Հայաստանի կեդրոնական իշխանութեան աչքից։ Մեր պատմութեան մէջ այս մասին չեն պակասում փաստերը, որոնց վերոյիշումը տեղի սղութեան պատճառով պիտի անենք շատ թռուցիկ։ Արշկունեաց հարստութեան հիմնադիր Վաղարշակին վերագրուած խօսքերը ունեն իրենց բնորոշիչ հիմքը. «Զի ոչ կարգ ինչ լեալ աստ յայտնի եւ ոչ մեհենից պաշտամունք եւ ոչ ոչ գլխաւորաց աշխարհիս առաջինն յայտնի եւ ոչ վերջին եւ ոչ այլ ինչ օրինաւոր, այլ խառն ի խուռն ամէնայն եւ վայրենի»։ Հենց նոյն դրութիւնը, որ ներկայումս տիրող հասարակարգն է քրտութիւն կոչուած այլազան, այլատարր ազգութեան մէջ։ Ուստի Վաղարշակի ջանքն էր, որ եւ միակ ելք գտաւ, ամէն կերպ աշխատել նախարարութիւնը կապել կեդրոնական իշխանութեան՝ թագաւորի հետ, քանի որ չէր կարող «խառն ի խուռն» դրութիւնը մի հարուածով ոչնչացնել, ինչպէս այդ արեց Ռուսաց Մեծն Պետրոսը։ Եւ սկսեց կարգել մինչեւ անգամ «Արքունի հանդերձապահ», «Արքունի ձիւն սրբող» եւ այլ նախարարութիւններ, որով ոչ միայն չարիքը չվերացաւ, այլ ընդհակառակը, նախարարութիւնները վավերացնելով, չարիքը աւելի մեծացրեց։ Սրա յետնորդները աւելի արմատակամ միջցների դիմեցին, մանաւանդ նրանք, որոնք հայոց պատմութեան մէջ գիծ են թողել, այսինքն՝ արժանաւոր թագաւորները։ Արտաւազդը, չար Արտաւազդը՝ ծնուած, սնուած այնպիսի հօր ձեռքի տակ, որը երկրի ու նրա ստորաբաժանումների սահմանները կարգադրեց՝ նախարարական խռովութիւններին վերջ տալու համար, որը ճրերի, շաբաթների գործածութիւնը ներմուծեց, մինչեւ անգամ հայերին կերակուր եփելը սովորեցրեց, Արտաւազդը, այսպիսի մի հօր զաւակը, չի կարելի արհամարելի մի որակ նկատել մեր պատմութեան մէջ։ Նա կործանարար Ոգի է ներկայացուել, եւ դա ճիշտ է, որովհետեւ կործանեց ի թիւս այլոց եւ Մուրացան տէր նախարարութիւնը, որը իր դիրքով եւ կալուածքով հայոց թագաւորից աւելի մեծ էր։ Սաթենիկի «տենչանքները» չեն կարող, «աւերակնների վրայ թագաւորել» չկամեցողի համար, ազդակներ լինել երկիրը նորից կործանելու։ Յանձին պետականութեան, նախարարութեան զայրացկօտ ոգու մարմնացումն էր Արտաւազդի վրայ «հայրական անեծք» տեղացողը։ Սրա մասին գուսանական բոլոր յօրինուածքների մէջ հնի եւ նորի կռիւն է եւ Արտաւազդը վերջինիս մարմնացումը, թէեւ հնապաշտ գուսանը «դարբինների կռանին զարնելով» նրա շղթաներն է ամրացնում. Չէ՞ որ գուսանը զրկւում է Մուրացանի եւ այլ նախարարների ճոխ նուէրներից... Նոյն ընթացքը բռնեց մեր ամէնաքաղաքագէտ թագաւոր՝ Արշակ Բ., կատարելով բազմաթիւ նախարարներ ու կալուածքները յարքունիս գրաւելով։ Արշակաւանի կառուցումը, որ նախարարութեան կործանման կարգախօսն էր, ցոյց տալիս հայոց պետական մարդկանց ձգտումը՝ վերջ տալու Հայստանի խայտաբղէտ կացութեան։ Բայց եւ այնպէս նախարարութիւնները, որպէս ճակատագրական յետեւանք երկրի բնական կազմութեան, մնացին եւ Հայաստանը «անմիաբանութեամբ» առլեցուն կազն ի կաղ առաջ տարաւ իր պետական մեքենան, ի մեծ ցաւ հայոց կեդրոնական իշխանոթեան, որը ոչ մի կերպ չկարողացաւ գտնել զօրիչ յօդը Մեծ Հայաստան կազմելու համար։ Եւ Վռամշապուհները տնքում էին այդ հանգամանքը գտնելու։

 **** 

Որքան էլ հոխորտար քաջն Տրդատ եւ «դիցն օգնութեամբ» հրամաններ հանէր որիստոնէաների կայք ու գոյքը յարքանիս գրաւելու, որպէսզի իր դարը ապրած հին կրօնը որպէս պետական կրօն վերահաստատէր եւ պետութեան ստորոգելին ամրապնդելով երկիրը ամուր կռուանի վրայ դնէր, որքան էլ տանջանքի «կապիրճները», «գելարաններ»-ը, «գանգաւանգներ»-ը բազմապատկէր ու քրիստոնէաներին արճիճի մէջ տապակէր, աայնուամէնայնիւ «թագւորն պերճացեալ զօրութեամբ եւ փառօք՝ ի մանուկ ի կուսէն պարտել ամաչէր», որովհետւ քրիստոնէութիւնը Հայաստանի մէջ իր նուաճումները արել էր։ Թադէոսի, Սանդուխտի, Գրիգորի եւ Հռիփսիմէի «նոր խօսք»-ի սերմերը Հայաստանի մէջ ցանուել էին՝ թէ լայնութեամբ եւ թէ խորութեամբ։ Եւ Տրդատին, մեծ եւ յուժկու պայքարից յետոյ, մնում էր ինքը եւս ընդունել նոր վարդապետութիւնը ու պետական կրօնք դարձնել։ Այսպէս էլ արեց։ Ինչպէս մի ժամանակ խոլական թափով պաշտպանում էր «արի Արամազդի», «քաջն Վահագնի», «մայր ամէնայն բարեաց Անահիտի» պաշտամունքը, այժմ էլ, մեծացած Լուսաւորչի հետ, անխնայ կործանեց իր երեկուան պաշտածը, փոշի դարձրեց այն ամէնը, ինչ որ կրում էր անցեալի անունը՝ քուրմ, կուռք, բագին, մեհեան, գիր, գիրք, արձան, պուրակ... Նա որ պատուիրում է՝ «քննեցէք զգերանս», նրա անունով հին Հայաստանի հին քաղաքակրթութեան բոլոր արտայայտիչ յայտարարների կամուրջները կործանեց՝ ժողովրդի ետ անցնելու կարողութիւնը մթագնեցնելու դիտաւորութեամբ։ Այսպէս թէ այնպէս, քրիստոնէութիւնը պետական կրօն դարձաւ (բացառութեամբ արեւելեան սահմանի, որոնց շահը չէր թոյլատրում անջատուել կռապաշտ պարսիկներից եւ միանալ քրիստոնէայ յոյնին), բայց անխուսափելիօրէն իր ետեւից բերեց պետական մեքենայի խանգարման նորագոյն ազդակներ. Ա. Պարսից եւ յոյնաց մեր ներքին գործերին միջամտութեան բուռն պայքարը, Եւ Բ. Հայ ու օտար կղերների հակամարտութիւնը, ուրեմն եւ նախարարական խարդաւանքների աւելի ուժեղ ներգործիչներ։ 

 **** 

Միջավայրի, կլիմայի եւ մաքսիմացիայի թէորիաները հաւաստիացնում են մեզ, որ հայ ժողովուրդը չէր կարող ունենալ պարսիկի եւ հնդիկի մտասեւեռ, երազկօտ, խոկուն խառնուածքը դէպի կրօնը եւ կեանքի առեղծուածները, ոչ էլ յոյնի դիւրաշարժ, բեկբեկուն հայեացքը դէպի նոյն անպայման պահանջը։ Այլ այդ նոյն թէորիաների հետ միասին՝ Հայաստանի պարտիկուլեար, կտրտուած, բաժան-բաժան ու ապակեդրոն կենցաղավարութեան վիճակը գալիս են մեզ դիտել տալու, որ հայ ազգի համար պաշտամունքի վայրերը ընդհանրապէս, եւ վանքերը՝ մասնաւորապէս, ոչ թէ ինչպէս Վ. Հիւգոն ՝ ասում ՝ «Անեզրութիւնը նկատելու համար մարդուս կիրարկած գիտական գործիքներից մինն է», այլ ուղղակի Կեանքի կարիքները լրացնելու մի համայնական, ամէնապատկան մի վայր է,-դպրոց, ապաստարան, խորհրդավայր, անկելանոց, յիւանդանոց, արհեստանոց, պատսպարան(ձիւնից) եւ այլ աշխարհիկ համապարփակ մի դարմաննոց։ Եւ երկրի մէջ բոլոր ուղղութեամբ ցանցաւորուած այս վայրերը՝ վանքերը, բնական է՝ ժողովրդի հիացման առարկաները պիտի լինէին, որով եւ նրանց նուիրաբերութեան նշանակէտը։ Ուստի զարմանալի չէ, որ քրիստոնէութեան մուտք գործելու սկզբնական շրջանին իսկ կառուցուած բազմաթիւ վանքերը տէր դարձան յսկա կալուածքների,- գիւղեր, աւաններ, անտառներ, արոտավայրեր եւ բազմաթիւ շարժական ու անշարժ կայքեր, որպէս եւ հնչուն դրամագլուխ, այնպէս որ թագաւորների նախանձը կարողանում էին գրգռել եւ թշնամութիւն առաջ բերել։ Ո՞վ էր վարում այդ ծովածաւալ կալուածների հայթայթման ու բաշխման ղեկը։ Անշուշտ հոգեւորական կազմը՝ սկսած կաթողիկոսից մինչեւ վերջին մոնոզոնը, միանձը։ Սակայն ո՞վ է Հայստանի հոգեւորական կազմը։ Քրիստոնէութիւնը մուտք գործելուց յետոյ, Հայաստանի մէջ չկար մի հատիկ հայ անձնաւորութիւն, որ նրա կրօնական սպասարկութիւնը կատարէր, նրա դաւանաբանական մէկնութիւնները տար, ժողովուրդը հովուէր։ Այն հանգամանքը, որ Տրդատի, մանաւանդ Արշակի պալատական տարէգրողները յոնյներ էին, շատ բան է ասում մեզ Հայաստանի տգիտութեան մասին, եւս առաւել, որ խնդիրը վերաբերւում է նոր վարդապետութեան բացատրութեանը։ Այս պակասը լրացնելու համար, Լուսաւորիչը եւ իր յաջորդները մեծ թիւով ասորի հոգեւորականներ հրաւիրեցին, որոնք աւանները, գիւղերը, քաղաքները, բոլոր անկիւնները լցուելով՝ թէ պաշտամունքներ էին կատարում եւ թէ քարոզչական ընթարցանութեան ու վերծանման պաշտօնը վարում։ Յետզյետէ աճող հայ հոգեւորականութիւնը միայն սրանց վերծանման հայացի թարգմանութիւնն էր անում, այսինքն օղակ էր ասորի հոգեւորականութեան եւ հայ ժողովրդի միջեւ։ Որ հայ հոգեւորականութիւնը ընդհանրապէս միայն թարգման էր եւ ոչ աչքառու հանգրուան գրաւող, այդ ցոյց է տալիս Մեսրոպի պատմութիւնը։ Սրա նման մմի անձնաւորութիւն, որ աշակերտած էր Մեծն Ներսէսի, որ վարել էր պետական քարտուղարի բարձր պաշտօնը, գիտէր յունարէն, ասորերէն, պարսկերէն, որի հոգէբուխ շարականները յայտարարում են նրա աստուածաբանական հմտութեան, այո, սրա նման մի հոյակապ անձնաւորութիւն միայն ու միայն գրաւած էր թարգմանի համեստ ու երկրորդական ամբիոնը եւ ոչ հոգեւորականի առնչական լրիւ պաշտօնը։ ԴԵռ չեմ խօսում յայտննի եւ անյայտ երկրորդական, երրորդական հոգեւորականների մասին։ Լրիւ պաշտօնը ամէն պարագային ասորիների ձեռքին էր, իսկ հայ հոգեւորականը՝ նրա ստորադրեալը։ Հայոց եկեղեցին մի իրաւական մարմին էր, քանի որ նա հաստատուած էր հայ ժողովրդի ընդհանուր, համոզումների մի ինքնայատուկ աշխարահայեացքի վրայ։ Հայ նախկին եպիսկոպոսապետները, թէեւ ամէն կերպով յունացի էին քան հայացի, որովհետեւ ծնուած, սնուած էին յունական մթնոլորտում, հեռու Հայաստանից եւ հայ անհատականութիւնից, իրենց անկախութիւնը, որով եւ ազգային-դասակարգային շահը նկատի ունենալով, հենուած վերոյիշեալ իրաւական նորմաների վրայ, ամէն ջանք թափեցին մինչեւ կարողացան Ներսես Մեծը Հայաստանի եպիսկոպոսներով օծել եւ եպիսկոպոսութիւնից ամէնայն Հայոց կաթողիկոս հասցնել, այսինքն հիմնել անկախ եկեղեցի։ Այսպիսով ամէնայն հայոց կաթողիկոսը եղաւ այն իրաւական անձնաւորութիւնը, որը իրմով մարմնացնում էր եկեղեցու օրինական ներկայացուցչութեան գաղափարը։ Ուրեմն հայ հոգեւորականութիւնը տէրը պիտի լինէր եկեղեցու քաղաքական եւ նիւթական կազմակերպութեան։ Սակայն ժամանակի ընթացքում ասորի հեգեւորականութիւնը այն բարոյական ու նիւթական առաւելութիւնը շահեց, որ նոյնիսկ կարողացաւ հայ եկեղեցու իրաւական անձնաւորութիւնը դառնալ։ Բրքիշոյ եւ Շմուէլ ասորիների հայ կաթողիկոսների գահին վրայ բարձրանալը մեր թեզի իրաւական խարիսխն է, իսկ ժամանակակից պատմիչների մատնանշած՝ հայ եւ ասորի հոգեւորականների միջեւ եղած ուժեղ, քայքայիչ հակամարտը, մեր չուկէտը։ Ասորիները՝ իրենց ձեռքին ունենալով Մտքի արտայայտութեան բոլոր գործոնները, տէր դարձան հայ եկեղեցու եւ նրա ժողովրդի, որով եւ տէրունօրէն նրա ծովածաւալ կալուածների ու եկամուտների, ուրեմն հայ ժողովրդի հոգէկան բոլոր կազմութեան։ Հայ հոգեւորականը անուանական էր, զուրկ հոգէկան ազդեցութիւնից, այլեւս իր բնիկ երկրին մէջ, որովհետեւ անգիտակ էր իր կոչման։ Ասորի հոգեւորականը ունէր իր ձեռքին իր կոչման բոլոր ազդակները, իսկ հայ հոգեւորականը՝ միայն լոկ իր ազգային ծագումը, իր հայ լինելը։ Այդ հարիր տարուան ընթացքում ուժեղ պայքարի մէջ միշտ առաջին զէնքը յաղթող հանդիսացաւ, միշտ ասորին կարողացաւ տիրող հանգամանքի մէջ մնալ, իրեն ենթարկելով հայ հոգեւորականը։ Այո՛, հայ հոգեւորականութիւնը չկարողացաւ յաղթական դուրս գալ այս պայքարի միջից, որովհետեւ իր կոչման յատուկ զէնք չունէր, կամ աւելի ուղիղ սահմանաւորած, թէեւ հայերը ունէին անկախ եկեղեցի, բայց այդ եկեղեցու ազգայնացումը չէր կատարուած, որովհետեւ մայրէնի լեզուն հիմք չէր դարձել բոլոր միւս ուսմունքների համար։ Իսկ մայրէնի լեզուի արտայայտիչ տարրերը չկային, եթէ կային էլ՝ նրանք նշագրեր էին, անընդունակ լրիւ արտայայտելու նոր կեանքի պայմանները։ Մեր պատմութիւնը հայ ժողովրդի մասին ոչինչ չի խօսում, նրա համար ժողովուրդ գոյութիւն չունի, բայց հատուկտոր տւեալները փաստ են ծառայում մեզ ասելու, որ հայի բնաւորութիւնը աւելի ողջախոհական, աւելի մեղմ կրքերով, աւելի բարոյական էր(բառիս նեղ առումով), քան մեզ շրջապատող ազգերինը, քան ասորունը։ Հայերի համար տանելի չէր, երբ Բրքիշոյ, Շմուէլ եւ այլ ասորի հոգեւորականներ կենակցում էին բազմաթիւ հարճերի, սիրուհիների հետ, երբ միշտ նուագներով ու պարերով հացկերոյթ էին սարքում, երբ թրքական առումով «աղջիկ էին խաղացնում» եւ այլ աշխարհիկ պալատական կեանք էին ապրում։ Այդ էր պատճառը, որ հայերի ձեռքով ձեռնադրուած քահանաները «չկարողացան հանդուժել... Այսպիսի զեղխ եւ անարժան կարգի», միանալով ժողովրդի հետ բողոքեցին Բրքիշոյ կաթողիկոսի դէմ, իրենց բողոքին հիմք ընդունելով՝ «Ոչ են կարգ սորա եւ վարք ըստ կարգի մերոյ աշխարհի»։ Աւելացնենք եւ այն ատելութիւնը, որ հայ հոգեւորականը ունէր դէպի ասորի դժուարուսանելի գրականութիւնը, որի վրայ «մեծաջան ու անօգուտ ուսմամբքն աշխատեալ», իսկ նիւթական զոհողութիւնը՝ «զմեծ նշանն եւ առաւելապէս ծախս... Որք բազում թաշակօք եւ հեռագնաց ճանապարհօք եւ բազմաժամանակեայ դեգերմամբ մաշէին զաւուրս իւրեանց ի դպրոցս ասորի գիտութեան ...եւ լինէր պաշտօնէիցն աշխատութիւն... Յանգրութենէ լեուին ասորաց»։ Ուրեմն մնում էր ասորիները վտարել Հայաստանից եւ հայ հոգեւորական դասի բարոյական ու նիւթական շահը ապահովել։ Ուստի Մեսրոպները դաշնակցեցին Վռամշապուհների հետ։ 

 *** 

Ուրեմն Հայաստանի թէ՛ քաղաքական եւ թէ կրօնական կացութիւնը այնպիսի հիմքերի վրայ էր դրուած, որ չէր կարողանում երաշխաւորել թէ՛ քաղաքական եւ թէ հոգեւորական դասի ապահովութիւնը։ Ճիշտ է, հայ կղերը իր շահը, որով եւ հայ ազգի շահը ապահովելու մեծ քաղաքականութիւն ունեցաւ հարաբերութիւնը խզելով յոյներից՝ աւելի ուժեղ պետութիւնից - Կաթողիկոսութեան ինքնուրոյնութիւնը, նրանից հոգեւորական չհրաւիրելը, կաթողիկոսական աթոռը պարսից մասում պահելը եւ այլն, - սակայն ասրից կլանեց նրան, ինչպէս եւ թագաւորները նախարարներին հետապնդելով, վերջ ի վերջոյ երկիրը երկու հակաթոռ թագաւորութեան բաժանուեց։ Կոշտ ու խորամանկ հողի վրայ դրուած պայքարը հայերը ջլատեց, հայը աւելի ապազգայնացրեց... Լեզուն, անշուշտ, ազգութեան միակ գործոնը չէ, սակայն ամէնամեծ տարրն է, նոյնիսկ բացարձակ տարրը, որովհետեւ նրա միջով է ազգութեան իւրաքանչիւր անդամը միանում ընդհանուր վշտին ու ուրախութեան, նրանով է նա վերյիշում, խոկում իր անցեալը եւ այնտեղից նիւթեր հանելով՝ վառ պահում իր ներկայ օջախը, որի լոյսով էլ անցնում աւելի իմաստուն ապագայի։ Ասորի հոգեւորականը հայից շատ բան խլեց, բայց եւ շատ բան տուեց, այն է՝ Վռամշապուհին եւ Մեսրոպին հասկացրեց, թէ ձեր փրկութիւնը պետութեան եւ կրօնի ֆունկցիաները, պաշտօնները ազգայնացնելու մէջն է միայն։ Եւ Մեսրոպ ու Վռամշապուհը՝ երկու դասակարգի ներկայացուցիչները, զուգորդած, խտացրած իրենց ուժերը, հնարէին Հայ Տառը՝ հայ ազգայնացման բացարձակ հայտարարը։

 *** 

Հայաստանը փրկուե՞ց, արդեօ՞ք։ - Դրա պատասխանը իր մէջ ամփոփում է բազմակողմանի իրերի դրութեան բազմակողմանի վերտառութիւնները եւ գիտութեան բոլոր ճիւղերի միջամտութիւններ։ Սակայն հայ ազգը, որպէս մի ամբողջութիւն, իրօք պարտական էր այս կրկնակի հոբելյանները կատարելու։ Նա պարտական է գլխարկ վերցնելու Մեսրոպի, Վռամշապուհի եւ Ոսկանի գերեզմանների առջեւ, որով եւ ծորեցնելու Նրանց Ոգին հայ հոգիների մէջ։ Չէ՞ որ Հազկերտների, Լենգ-Թեմուրների, Համիտների... Յաթաղանները նոյն այդ Տառերի ստուէրանկարների առջեւ գուլացան-հալուեցին։ Եւ պիտի գուլանան, հալուին, որովհետեւ Հայ Գիրը հային շատ աւանդներ է տուել եւ պիտի տայ...։ 

 Փարամազ 

 1913թ. «Վան-Տոսպ»։

Մեկնաբանություններ

Ի՞նչ կարդալ հետո